2. ప్రమాదకరమైన ఉపాధిలో బాలల నియామకం నిషేధం — ఆర్టికల్ 24

ఇది రాజ్యాంగ న్యాయశాస్త్రం-I, యూనిట్ 4లో రెండవ పోస్ట్ — మునుపటి పోస్ట్‌లో ఆర్టికల్ 23లోని మానవ అక్రమ రవాణా మరియు వెట్టిచాకిరి నిషేధాన్ని, దోపిడీకి వ్యతిరేకమైన మొదటి హక్కును, చర్చించాము. ఈ పోస్ట్ దోపిడీకి వ్యతిరేకమైన రెండవ హక్కు అయిన ఆర్టికల్ 24ను వివరిస్తుంది, ఇది ఫ్యాక్టరీలు, గనులు, మరియు ఇతర ప్రమాదకరమైన పనుల్లో పిల్లలను నియమించడాన్ని నిషేధించడం ద్వారా ప్రత్యేకంగా పిల్లలను రక్షిస్తుంది.

ఈ అంశం పరిష్కరించే సమస్య

ఆర్టికల్ 23 కింద బలవంతపు కార్మికంపై సాధారణ నిషేధం మాత్రమే పిల్లలను రక్షించడానికి సరిపోదు. తల్లిదండ్రుల లేదా సంరక్షకుల "అనుమతి"తో పిల్లలను ఫ్యాక్టరీలు, గనులు, మరియు ఇతర ప్రమాదకరమైన వృత్తుల్లో పని చేయించవచ్చు — తరచుగా కేవలం పేదరికం వల్ల, ఎలాంటి భౌతిక బలవంతం లేకుండానే. ఇలాంటి ఉపాధి సాంకేతికంగా తల్లిదండ్రుల వైపు నుండి "స్వచ్ఛందమైనది" కాబట్టి, ఇది ఆర్టికల్ 23లోని బలవంతపు కార్మిక నిషేధం పరిధిలోకి స్వయంచాలకంగా రాదు. అయినప్పటికీ, అగ్గిపెట్టెల ఫ్యాక్టరీలో, బాణసంచా యూనిట్‌లో, లేదా గనిలో పనిచేసే పిల్లవాడు జీవితం, ఆరోగ్యం, శారీరక మరియు మానసిక అభివృద్ధికి నిజమైన ప్రమాదాలను ఎదుర్కొంటాడు, మరియు బడిలో గడపవలసిన సంవత్సరాలను కోల్పోతాడు. ఆర్టికల్ 24 ఈ లోటును పూరిస్తుంది: ఇది బలవంతం లేదా బలప్రయోగం రుజువు చేయవలసిన అవసరమే లేకుండా — తల్లిదండ్రుల అనుమతి లేదా ఆర్థిక అవసరంతో సంబంధం లేకుండా, పద్నాలుగు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయసున్న పిల్లలను కొన్ని రకాల పనుల్లో నియమించడాన్ని నేరుగా నిషేధిస్తుంది.

ఆర్టికల్ 24 ఏమి చెబుతుంది

ఆర్టికల్ 24 ఇలా చెబుతుంది: "పద్నాలుగు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయసున్న ఏ పిల్లవాడిని ఏ ఫ్యాక్టరీలోనైనా లేదా గనిలోనైనా పని చేయమని నియమించకూడదు లేదా ఇతర ఏదైనా ప్రమాదకరమైన ఉపాధిలో నియమించకూడదు." ఇది చిన్నదైనా ఖచ్చితమైన నిబంధన — ఇది స్పష్టమైన వయో పరిమితిని (పద్నాలుగు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ) నిర్ణయిస్తుంది మరియు నిషేధించబడిన పని యొక్క మూడు వర్గాలను గుర్తిస్తుంది: ఫ్యాక్టరీలో ఉపాధి, గనిలో ఉపాధి, మరియు "ఇతర ఏదైనా ప్రమాదకరమైన ఉపాధి" — కాలక్రమేణా చట్టం మరియు న్యాయపరమైన వ్యాఖ్యానం ద్వారా నింపబడిన ఒక అవశేష వర్గం.

బాలల మరియు కౌమారుల కార్మిక (నిషేధం మరియు నియంత్రణ) చట్టం, 1986

బాలల కార్మిక (నిషేధం మరియు నియంత్రణ) చట్టం, 1986 ద్వారా పార్లమెంటు ఆర్టికల్ 24కు వివరణాత్మక అమలును ఇచ్చింది (2016లో దీన్ని బాలల మరియు కౌమారుల కార్మిక (నిషేధం మరియు నియంత్రణ) చట్టంగా పేరు మార్చి, గణనీయంగా సవరించారు). సవరించిన 1986 చట్టం, పద్నాలుగు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయసున్న పిల్లలను ఏ వృత్తిలోనైనా లేదా ప్రక్రియలోనైనా (అసలు చట్టం కింద కేవలం "ప్రమాదకరమైన" వృత్తుల జాబితాకు మాత్రమే కాకుండా) నియమించడాన్ని నిషేధిస్తుంది, అయితే బడి సమయాల తర్వాత కుటుంబ వ్యాపారంలో సహాయం చేయడానికి లేదా కళాకారుడిగా పనిచేయడానికి ఒక ఇరుకైన మినహాయింపు ఉంది, ఆ పని పిల్లవాడి భద్రత, ఆరోగ్యం, లేదా విద్యకు హాని కలిగించకూడదు. ఈ చట్టం "కౌమారుల" (14 నుండి 18 సంవత్సరాల వయసు గలవారు) ఉపాధిని కూడా నియంత్రిస్తుంది, నిర్దిష్ట జాబితాలోని ప్రమాదకరమైన వృత్తులు మరియు ప్రక్రియల్లో వారి ఉపాధిని నిషేధించడం ద్వారా, మరియు కౌమారుల ఉపాధి అనుమతించిన చోట పని గంటలు, భద్రత, మరియు రికార్డు నిర్వహణకు సంబంధించి యజమానులపై కఠినమైన బాధ్యతలను విధిస్తుంది.

"ప్రమాదకరమైన ఉపాధి" అంటే అర్థం

"ప్రమాదకరమైన ఉపాధి" అనేది స్పష్టంగా ప్రమాదకరమైన పారిశ్రామిక పరిస్థితులకే పరిమితం కాదు; ఒక పిల్లవాడిని గాయం, వ్యాధి, లేదా శారీరక లేదా మానసిక అభివృద్ధికి హాని కలిగించే నిజమైన ప్రమాదానికి గురిచేసే ఏ వృత్తి లేదా ప్రక్రియనైనా ఇది కవర్ చేస్తుంది — చారిత్రకంగా, ఇందులో అగ్గిపెట్టెలు మరియు బాణసంచా తయారీ, కొలిమిలు ఉపయోగించే గాజు మరియు గాజు గాజుల తయారీ యూనిట్లు, గనుల తవ్వకం, మరియు నిర్మాణ పనులు ఉన్నాయి. కోర్టులు ఈ వర్గాన్ని విస్తృతంగా మరియు ఉద్దేశపూర్వకంగా వ్యాఖ్యానించాయి, ఆర్టికల్ 24 యొక్క రక్షణాత్మక లక్ష్యానికి అనుగుణంగా, ఒక నిర్దిష్ట సమయంలో చట్టం యొక్క షెడ్యూల్‌లో ఏముందో అంతటికే పరిమితం చేయకుండా.

ఎం.సి. మెహతా v. తమిళనాడు రాష్ట్రం (1996) — (1996) 6 SCC 756, న్యాయమూర్తులు కుల్దీప్ సింగ్, బి.ఎల్. హన్సారియా, మరియు ఎస్.బి. మజ్ముదార్‌తో కూడిన ధర్మాసనం ఇచ్చిన తీర్పు.

వాస్తవాలు: పర్యావరణ మరియు ప్రజా ప్రయోజన న్యాయవాది అయిన ఎం.సి. మెహతా, తమిళనాడులోని శివకాశిలో అగ్గిపెట్టెలు మరియు బాణసంచా తయారీ యూనిట్లలో పిల్లలను పెద్ద ఎత్తున నియమించడాన్ని ఎత్తిచూపుతూ ఆర్టికల్ 32 కింద రిట్ పిటిషన్ దాఖలు చేశారు. సంబంధిత సర్వే ప్రకారం, శివకాశిలోని 221 నమోదిత అగ్గిపెట్టెల ఫ్యాక్టరీలలో మాత్రమే 27,000 మందికి పైగా కార్మికులు పనిచేస్తున్నారని, వీరిలో దాదాపు 3,000 మంది పిల్లలు — వీరిలో చాలామంది అగ్గిపెట్టెలు మరియు బాణసంచా తయారీలో ఉండే ప్రమాదకరమైన రసాయనాల నిర్వహణ మరియు తయారీ ప్రక్రియల్లో నేరుగా పనిచేస్తున్నారని పిటిషన్ నమోదు చేసింది.

తీర్పు: అగ్గిపెట్టెలు మరియు బాణసంచా తయారీ వంటి ప్రమాదకరమైన పరిశ్రమ యొక్క తయారీ ప్రక్రియలో నేరుగా పిల్లలను నియమించడం ఆర్టికల్ 24 కింద రాజ్యాంగ విరుద్ధమని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది, మరియు పిల్లలను ఎక్కువగా ప్యాకింగ్ ప్రక్రియలో మాత్రమే నియమించవచ్చని, అది కూడా తయారీ ప్రాంతం నుండి భౌతికంగా వేరుగా ఉన్న ప్రదేశంలో మాత్రమే ఉండాలని, తద్వారా వారిని అగ్ని మరియు రసాయన బహిర్గతం ప్రమాదం నుండి దూరంగా ఉంచాలని ఆదేశించింది. బాలల కార్మిక చట్టాలను ఉల్లంఘించినట్లు తేలిన యజమానులకు కోర్టు సమగ్రమైన ఆదేశాలు జారీ చేసింది: చట్టవిరుద్ధంగా నియమించిన ప్రతి పిల్లవాడికి ప్రతి యజమాని రూ. 20,000 పరిహారం చెల్లించాలి, దీన్ని బాలల కార్మిక పునరావాస సంక్షేమ నిధిలో జమచేయాలి; రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, సాధ్యమైనప్పుడల్లా, ఆ పిల్లవాడి కుటుంబంలోని పెద్దవారికి పిల్లవాడి స్థానంలో ఉపాధి కల్పించాలి, అది సాధ్యం కానప్పుడు, రాష్ట్రమే ప్రతి పిల్లవాడికి రూ. 5,000 సంక్షేమ నిధికి జమచేయాలి; మరియు ప్రమాదకరమైన పని నుండి తప్పించిన పిల్లలకు సరైన విద్యను నిర్ధారించాలి. ఆర్టికల్ 39(ఇ) మరియు (ఎఫ్) మరియు (ఆ సమయంలో) ఆర్టికల్ 45 ఆదేశిక సూత్రాల కింద పిల్లవాడి విద్యా హక్కు మరియు ఆరోగ్యకరమైన అభివృద్ధితో ఆర్టికల్ 24ను ఈ తీర్పు విడదీయరాని విధంగా అనుసంధానం చేసింది.

అంశం	ఆర్టికల్ 23	ఆర్టికల్ 24
రక్షణ పొందేవారు	ప్రతి వ్యక్తి (పెద్దలు మరియు పిల్లలు)	పద్నాలుగు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయసున్న పిల్లలు మాత్రమే
నిషేధించబడేది	మానవ అక్రమ రవాణా; వెట్టిచాకిరి మరియు ఇలాంటి బలవంతపు కార్మికం	ఫ్యాక్టరీ, గని, లేదా ఇతర ప్రమాదకరమైన ఉపాధిలో నియామకం
బలవంతం రుజువు అవసరమా	అవును — బలవంతం (ఆర్థిక బలవంతంతో సహా) ఉల్లంఘన యొక్క ముఖ్యాంశం	లేదు — పిల్లవాడు వయో పరిమితి కంటే తక్కువ వయసున్నవాడై, ఆ పని నిషేధిత వర్గంలో ఉంటే, అనుమతితో సంబంధం లేకుండా ఉపాధియే నిషేధించబడుతుంది
ప్రైవేట్ వ్యక్తులపై నేరుగా అమలవుతుందా	అవును	అవును
ముఖ్యమైన చట్టం	బానిస కార్మిక వ్యవస్థ (రద్దు) చట్టం, 1976; అనైతిక రవాణా (నిరోధక) చట్టం, 1956	బాలల మరియు కౌమారుల కార్మిక (నిషేధం మరియు నియంత్రణ) చట్టం, 1986 (2016లో సవరించబడింది)

ఆర్టికల్ 24 మరియు విద్యా హక్కు — ఆర్టికల్ 21ఎ

ఆర్టికల్ 24 యొక్క రక్షణ, ఆరు నుండి పద్నాలుగు సంవత్సరాల మధ్య వయసున్న ప్రతి పిల్లవాడికి ఉచిత మరియు నిర్బంధ విద్యను హామీ ఇచ్చే ఆర్టికల్ 21ఎ (86వ రాజ్యాంగ సవరణ, 2002 ద్వారా చేర్చబడింది) కింద పిల్లవాడి విద్యా హక్కుతో దగ్గరగా ముడిపడి ఉంది. ఈ రెండు నిబంధనలు ఒకదానికొకటి బలోపేతం చేస్తాయి: ఆర్టికల్ 24 కింద ప్రమాదకరమైన పని నుండి దూరంగా ఉంచబడిన పిల్లవాడు, అదే వయో వర్గంలో, మరే ఇతర నియంత్రణ లేని బాలల కార్మికం చేయకుండా, రాజ్యాంగబద్ధంగా బడిలో ఉండే హక్కును కూడా పొందుతాడు. ఆర్టికల్ 21ఎ రాజ్యాంగంలో అధికారికంగా చేర్చకముందే, ఎం.సి. మెహతా v. తమిళనాడు రాష్ట్రం కేసులో పునరావాసం పొందిన పిల్లలకు సరైన విద్యను అందించాలని ఆదేశించడం ద్వారా ఈ అనుసంధానం ముందుగానే ఊహించబడింది.

తప్పనిసరిగా తెలుసుకోవాల్సినవి

• ఆర్టికల్ 24, పద్నాలుగు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయసున్న ఏ పిల్లవాడినైనా ఫ్యాక్టరీ, గని, లేదా ఇతర ప్రమాదకరమైన ఉపాధిలో నియమించడాన్ని నిషేధిస్తుంది — ఆర్టికల్ 23 వలె కాకుండా, బలవంతం లేదా బలప్రయోగం రుజువు అవసరం లేదు.
• బాలల మరియు కౌమారుల కార్మిక (నిషేధం మరియు నియంత్రణ) చట్టం, 1986 (2016లో సవరించబడింది) ఆర్టికల్ 24కు అమలును ఇచ్చే ప్రధాన చట్టం — ఇది ఏ వృత్తి/ప్రక్రియలోనైనా బాలల కార్మికాన్ని నిషేధిస్తుంది (ఇరుకైన కుటుంబ-వ్యాపారం/కళాకారుడు మినహాయింపుతో), మరియు కౌమారుల (14–18) ఉపాధిని ప్రమాదకరమైన వృత్తుల్లో ప్రత్యేకంగా నియంత్రిస్తుంది.
• ఎం.సి. మెహతా v. తమిళనాడు రాష్ట్రం (1996)లో, అగ్గిపెట్టెలు/బాణసంచా యూనిట్ల తయారీ ప్రక్రియలో పిల్లలను నియమించలేమని, తయారీ ప్రాంతం నుండి దూరంగా పర్యవేక్షిత ప్యాకింగ్ పనికి మాత్రమే అనుమతించాలని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది; ఉల్లంఘించిన యజమానుల నుండి ప్రతి పిల్లవాడికి రూ. 20,000 పరిహారం; రాష్ట్రం ప్రత్యామ్నాయ వయోజన ఉపాధి మరియు విద్యను ఏర్పాటు చేయాలి.
• ఆర్టికల్ 23 వలె, ఆర్టికల్ 24 కూడా ప్రైవేట్ యజమానులపై నేరుగా అమలవుతుంది.

తెలుసుకుంటే మంచిది

• ఆర్టికల్ 21ఎ (విద్యా హక్కు, 86వ సవరణ, 2002 ద్వారా చేర్చబడింది) ఆర్టికల్ 24తో పాటుగా పనిచేస్తుంది — ప్రమాదకరమైన పని నుండి రక్షించబడిన పిల్లవాడికి, ఆరు నుండి పద్నాలుగు సంవత్సరాల మధ్య, ఉచిత మరియు నిర్బంధ విద్య కూడా రాజ్యాంగబద్ధంగా హామీ ఇవ్వబడుతుంది.
• 2016 సవరణ, బాలల కార్మిక చట్టంలోని నిషేధాన్ని "ప్రమాదకరమైన వృత్తుల" పరిమిత జాబితా నుండి, పద్నాలుగు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయసున్న పిల్లలను ఏ వృత్తి లేదా ప్రక్రియలోనైనా నియమించడంపై సాధారణ నిషేధంగా విస్తరించింది, పాత కుటుంబ-వ్యాపారం మినహాయింపును బడి సమయాల తర్వాత ప్రమాదకరం కాని పనికి మాత్రమే కుదించింది.
• ఆదేశిక సూత్రాలైన ఆర్టికల్ 39(ఇ) మరియు (ఎఫ్), పిల్లలు దుర్వినియోగానికి గురికాకుండా, వారి బాల్యం దోపిడీ మరియు నైతిక, భౌతిక నిరాదరణ నుండి రక్షించబడేలా చూడాలని రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తాయి — "ప్రమాదకరమైన ఉపాధి" పరిధిని వ్యాఖ్యానించేటప్పుడు కోర్టులు వీటిని ఆర్టికల్ 24తో కలిపి చదువుతాయి.

ముందు చూడబోయేది — ఆర్టికల్ 25

దోపిడీకి వ్యతిరేకమైన రెండు హక్కులను (ఆర్టికల్ 23 మరియు 24) చర్చించాక, ఈ యూనిట్ ఇప్పుడు మత స్వేచ్ఛ హక్కుకు మారుతుంది. తర్వాతి పోస్ట్ ఆర్టికల్ 25ను — మనస్సాక్షి స్వేచ్ఛను మరియు మతాన్ని స్వేచ్ఛగా ఆచరించడానికి, పాటించడానికి, మరియు ప్రచారం చేయడానికి ఉన్న హక్కును — వివరిస్తుంది.

ఆచరణాత్మక ఉదాహరణ

ఒక పేద కుటుంబానికి చెందిన పదమూడేళ్ల బాలుడిని, రోజువారీ కొద్దిపాటి వేతనానికి బదులుగా, ఒక చిన్న అనధికారిక బాణసంచా యూనిట్‌లో పని చేయడానికి తల్లిదండ్రులు పంపుతారని అనుకుందాం, ఆ పనిలో పేలుడు రసాయన సమ్మేళనాలను నేరుగా నిర్వహించడం ఉంటుంది. తల్లిదండ్రులు నిజంగానే అంగీకరించి ఉండవచ్చు, బాలుడు కూడా తన కుటుంబానికి సహాయం చేయడానికి ఇష్టపడి ఉండవచ్చు — ఇక్కడ ఎలాంటి భౌతిక బలవంతం లేదు, కాబట్టి ఆర్టికల్ 23 నేరుగా వర్తించదు. అయితే, ఆర్టికల్ 24 ఏమైనప్పటికీ వర్తిస్తుంది: బాలుడు పద్నాలుగు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయసున్నవాడు, మరియు బాణసంచా తయారీ ప్రమాదకరమైన ఉపాధి, కాబట్టి అతని నియామకం రాజ్యాంగబద్ధంగా పూర్తిగా నిషేధించబడింది. ఎం.సి. మెహతా v. తమిళనాడు రాష్ట్రం తీర్పు ప్రకారం, యజమాని బాలల కార్మిక సంక్షేమ నిధికి పరిహారం చెల్లించవలసి ఉంటుంది, మరియు రాష్ట్రం ఆ కుటుంబంలోని పెద్దవారికి ప్రత్యామ్నాయ ఉపాధిని కల్పించడానికి ప్రయత్నించాలి మరియు బాలుడిని బడిలో చేర్పించేలా చూడాలి.

త్వరిత పునశ్చరణ అంశాలు

• ఆర్టికల్ 24: పద్నాలుగు సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయసున్న ఏ పిల్లవాడిని ఫ్యాక్టరీ, గని, లేదా ఇతర ప్రమాదకరమైన ఉపాధిలో నియమించలేరు — బలవంతం రుజువుపై ఆధారపడని ఖచ్చితమైన నిషేధం.
• ముఖ్యమైన చట్టం: బాలల మరియు కౌమారుల కార్మిక (నిషేధం మరియు నియంత్రణ) చట్టం, 1986, 2016లో సవరించబడింది — బాలల ఉపాధిపై సాధారణ నిషేధం, ఇరుకైన కుటుంబ-వ్యాపారం/కళాకారుడు మినహాయింపు, కౌమారులకు (14–18) ప్రత్యేక ప్రమాదకరమైన-వృత్తి పరిమితులు.
• ఎం.సి. మెహతా v. తమిళనాడు రాష్ట్రం (1996): అగ్గిపెట్టెలు/బాణసంచా తయారీలో పిల్లలను తయారీ ప్రక్రియ నుండి నిషేధించారు, పర్యవేక్షిత ప్యాకింగ్ పనికి మాత్రమే పరిమితం చేశారు; యజమానుల నుండి ప్రతి పిల్లవాడికి రూ. 20,000 పరిహారం; రాష్ట్రం ప్రత్యామ్నాయ వయోజన ఉపాధి మరియు విద్యను ఏర్పాటు చేయాలి.
• ఆర్టికల్ 24, ఆర్టికల్ 21ఎ (విద్యా హక్కు)తో కలిసి పనిచేస్తుంది, తద్వారా ప్రమాదకరమైన పని నుండి రక్షించబడిన పిల్లవాడికి విద్య కూడా హామీ ఇవ్వబడుతుంది.
• ఆర్టికల్ 23 వలె, ప్రైవేట్ యజమానులపై నేరుగా అమలవుతుంది.