3. దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్ (Malicious Prosecution)

ఇది లా ఆఫ్ టార్ట్స్, యూనిట్ 3లో 3వ పోస్ట్ (గత పోస్ట్ అక్రమ నిర్బంధం గురించి వివరించింది, ఇది వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను పూర్తి, అన్యాయమైన నిర్బంధం నుండి రక్షిస్తుంది). ఈ పోస్ట్ దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్ (Malicious Prosecution) గురించి వివరిస్తుంది, ఇది క్రిమినల్ చట్ట యంత్రాంగాన్ని తన మీద అన్యాయంగా, దురుద్దేశపూర్వకంగా వాడటం నుండి వ్యక్తిని రక్షించే టార్ట్.

ఈ అంశం పరిష్కరించే సమస్య

సాధారణ పరిస్థితుల్లో, మరొక వ్యక్తిపై క్రిమినల్ చట్టాన్ని కదిలించడం సామాజికంగా ఉపయోగకరమైన చర్య — ఇది నేరస్థులను న్యాయస్థానం ముందుకు తీసుకురావడానికి సహాయపడుతుంది. అందువల్ల చట్టం, నేరాన్ని నిజాయితీగా నివేదించే ఫిర్యాదుదారులను నిరుత్సాహపరచకుండా జాగ్రత్త వహించాలి, అదే సమయంలో నిందితుడి నేరాన్ని నిజంగా నమ్మకుండా, కేవలం ద్వేషం, దురుద్దేశం, లేదా మరేదైనా అనుచిత ఉద్దేశంతో ప్రారంభించి, చివరికి విఫలమైన క్రిమినల్ ప్రాసిక్యూషన్‌లో ఇరుక్కున్న వ్యక్తికి పరిహారం ఇవ్వాలి. దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్ ఈ సమతుల్యతను సాధించే టార్ట్. ఇది కేవలం డిమాండ్ చేసే అంశాల కలయిక — ప్రాసిక్యూషన్, వాదికి అనుకూలంగా దాని ముగింపు, సహేతుకమైన, తగిన కారణం పూర్తిగా లేకపోవడం, దురుద్దేశం, మరియు నష్టం — అన్నీ కలిపి నిరూపించబడితేనే బాధ్యతను విధిస్తుంది, తద్వారా విఫలమైన ప్రతి ప్రాసిక్యూషన్‌కు కాకుండా, నిజంగా న్యాయ ప్రక్రియ దుర్వినియోగమైన ప్రాసిక్యూషన్‌లకు మాత్రమే బాధ్యత వర్తిస్తుంది.

అర్థం మరియు భారత చట్టంలో నిర్దేశించిన ముఖ్యాంశాలు

దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్ అంటే, సహేతుకమైన, తగిన కారణం లేకుండా, వ్యక్తిపై అన్యాయంగా, దురుద్దేశపూర్వకంగా క్రిమినల్ (కొన్ని సందర్భాల్లో మరికొన్ని ఇతర చట్టపరమైన) చర్యలను ప్రారంభించడం, ఇవి ఆ వ్యక్తికి అనుకూలంగా ముగిసి, అతనికి నష్టం కలిగించడం. దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్ దావాలో విజయం సాధించడానికి వాది నిరూపించాల్సిన, ఒక్కొక్క అంశాన్ని విడిగా నిరూపించాల్సిన, ఐదు అంశాల నిర్దేశిత పరీక్షను భారత కోర్టులు స్థిరంగా అనుసరిస్తున్నాయి.

Pandit Gaya Parshad Tewari v. Bhagat Bhagwan Das (1908) — ILR 30 All 525, అలహాబాద్ హైకోర్టు Full Bench తీర్పు.

వాస్తవాలు: దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్ దావాలో విజయం సాధించడానికి వాది నిరూపించాల్సిన ముఖ్యాంశాలను అధికారికంగా నిర్దేశించిన కారణంగా, తర్వాతి కోర్టులు పదేపదే ఉదహరించే ప్రధాన భారత అధికారం ఇది.

తీర్పు: దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్ దావాలో విజయం సాధించడానికి, వాది ఈ విషయాలను నిరూపించాలని Full Bench తీర్పునిచ్చింది: (i) ప్రతివాది వాదిని ప్రాసిక్యూట్ చేశాడని; (ii) ప్రాసిక్యూషన్ వాదికి అనుకూలంగా ముగిసిందని; (iii) సహేతుకమైన, తగిన కారణం లేకుండా ప్రాసిక్యూషన్ ప్రారంభించబడిందని; (iv) ప్రతివాది కేవలం చట్టాన్ని అమలు చేయాలనే ఉద్దేశంతో కాకుండా, దురుద్దేశంతో వ్యవహరించాడని; మరియు (v) దాని ఫలితంగా వాది నష్టపోయాడని. ఈ ఐదు అంశాల నిర్దేశనం నేటికీ భారత కోర్టులు వర్తింపజేసే ప్రామాణిక చట్రంగా కొనసాగుతోంది. ఈ తీర్పుపై పూర్తి స్వతంత్ర Case-Law పోస్ట్ ఈ యూనిట్ Case-Law జాబితాలో అందుబాటులో ఉంది.

ఐదు ముఖ్యాంశాలు, ఒకచూపులో

1

ప్రతివాది చేసిన ప్రాసిక్యూషన్

2

వాదికి అనుకూలంగా ముగింపు

3

సహేతుకమైన, తగిన కారణం లేకపోవడం

4

దురుద్దేశం

5

నష్టం

ఐదూ విడిగా నిరూపించబడాలి — Pandit Gaya Parshad Tewari v. Bhagat Bhagwan Das (1908).

మొదటి ముఖ్యాంశం — ప్రతివాది చేసిన ప్రాసిక్యూషన్

వాది తనను వాస్తవంగా ప్రాసిక్యూట్ చేశారని, మరియు ఆ ప్రాసిక్యూషన్‌ను ప్రారంభించడంలో లేదా కదిలించడంలో ప్రతివాది క్రియాశీలంగా బాధ్యుడని చూపించాలి — పోలీసులకు నిజాయితీగా సమాచారం ఇవ్వడం మాత్రమే, పోలీసులు దాన్ని స్వతంత్రంగా తమ సొంత నిర్ణయంతో ముందుకు తీసుకెళ్తే, సాధారణంగా సమాచారం ఇచ్చిన వ్యక్తిని "ప్రాసిక్యూటర్"గా చేయదు. ప్రతివాది, ప్రాసిక్యూట్ చేయాలనే నిర్ణయంపై వాస్తవంగా నియంత్రణ కలిగిన వ్యక్తిగా ఉండాలి — ఉదాహరణకు, ఉద్దేశపూర్వకంగా తప్పుడు ఫిర్యాదు దాఖలు చేయడం ద్వారా, లేదా సమాచారం ఇచ్చిన వ్యక్తి ముందుకు సాగాలనే నిర్ణయంపై నిజమైన ప్రభావం చూపుతూ, అధికారులను ప్రాసిక్యూట్ చేయమని క్రియాశీలంగా ఒత్తిడి చేసి, ఒప్పించడం ద్వారా.

రెండో ముఖ్యాంశం — వాదికి అనుకూలంగా ముగింపు

దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్ దావా వేయడానికి ముందు, ప్రాసిక్యూషన్ వాదికి అనుకూలమైన రీతిలో — గుణాత్మకంగా నిర్దోషిగా విడుదల చేయడం, డిశ్చార్జ్ చేయడం, ఫిర్యాదును ఉపసంహరించుకోవడం, లేదా చర్యలను కొట్టివేయడం వంటి రూపాల్లో — ముగిసి ఉండాలి. చెల్లుబాటుగా దోషిగా నిర్ధారించబడిన వ్యక్తి, తర్వాత పౌర దావాలో తనపై ప్రాసిక్యూషన్ నిరాధారమని వాదించడాన్ని చట్టం అనుమతించదు కాబట్టి ఈ అవసరం ఉంది; క్రిమినల్ చర్య ఫలితమే ప్రాథమిక పరీక్షగా పరిగణించబడుతుంది. దోషిత్వం ప్రశ్న సాంకేతికంగా ఇంకా నిర్ధారించబడకపోయినా, నిందితుడికి అనుకూలంగా ఉండే ముగింపు (ఉదాహరణకు ఉపసంహరణ) సాధారణంగా ఈ అవసరాన్ని సంతృప్తిపరచడానికి సరిపోతుంది.

మూడో ముఖ్యాంశం — సహేతుకమైన, తగిన కారణం లేకపోవడం

"సహేతుకమైన, తగిన కారణం" అంటే, చట్టాన్ని కదిలించిన వ్యక్తికి, నిందితుడి దోషిత్వంపై నిజాయితీ నమ్మకం ఉండటం, అది సహేతుకమైన ఆధారాలపై ఆధారపడి ఉండటం, పరిస్థితులు సహేతుకంగా అనుమతించిన మేరకు వాస్తవాలను విచారించిన తర్వాత, ప్రతివాది స్థానంలో ఉన్న సాధారణంగా వివేకవంతుడైన, జాగ్రత్తగల వ్యక్తి కూడా అదే నిర్ణయానికి వచ్చేలా చేయడం. ఈ సహేతుకమైన, తగిన కారణం లేదని నిరూపించే భారం వాదిపై ఉంటుంది — ఇది తరచుగా నెరవేర్చడం కష్టమైన భారంగా వర్ణించబడుతుంది, ఎందుకంటే ఇది సమర్థవంతంగా ఒక ప్రతికూలతను నిరూపించమని కోరుతుంది. సహేతుకమైన విచారణ తర్వాత ఏర్పడిన నిజాయితీ నమ్మకంతో ప్రారంభించిన ప్రాసిక్యూషన్, అది తుది ఫలితంలో తప్పైనదని తేలినా, నిందితుడికి ఎంత చెడుగా మారినా, ఈ ముఖ్యాంశాన్ని సంతృప్తిపరచదు.

నాలుగో ముఖ్యాంశం — దురుద్దేశం

ఈ టార్ట్‌కు, దురుద్దేశం అంటే చట్టాన్ని కదిలించడంలో ప్రతివాది ప్రధాన ఉద్దేశం, నేరస్థుడిని న్యాయస్థానం ముందుకు తీసుకురావాలనే నిజమైన కోరిక కాకుండా వేరే ఏదైనా — ఉదాహరణకు, వ్యక్తిగత ద్వేషం, వేధించాలనే కోరిక, లేదా సంబంధం లేని మరో విషయంలో వాదిపై ఒత్తిడి తెచ్చే గూఢ ఉద్దేశం. సహేతుకమైన, తగిన కారణం లేకపోవడం మరియు దురుద్దేశం ఉండటం అనేవి రెండు చట్టపరంగా వేర్వేరు అవసరాలు అని, రెండూ విడిగా నిరూపించబడాలని గమనించడం ముఖ్యం — అవి ఒకదానికొకటి ప్రత్యామ్నాయం కాదు. ఆచరణలో, సహేతుకమైన కారణం స్పష్టంగా లేకపోవడం నుండి దురుద్దేశాన్ని సాక్ష్యాధారంగా తరచుగా ఊహిస్తారు, ఎందుకంటే ఎలాంటి నిజమైన ఆధారాలు లేకుండా వ్యవహరించిన వ్యక్తి అనుచిత ఉద్దేశంతో వ్యవహరించాడని సులభంగా భావించవచ్చు; అయితే చట్టపరమైన సూత్రంగా చూస్తే, ఒకదానిని నిరూపించడం స్వయంచాలకంగా మరొకదానికి నిరూపణ కాదు, మరియు దురుద్దేశాన్ని విడిగా నిరూపించలేని వాది, సహేతుకమైన కారణం లేదని చూపడం ద్వారా మాత్రమే విజయం సాధించలేడు.

ఐదో ముఖ్యాంశం — నష్టం

దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్ ఫలితంగా వాది నష్టపోయి ఉండాలి. ఇలాంటి నష్టాన్ని సాధారణంగా మూడు రకాలుగా గుర్తిస్తారు: ప్రాసిక్యూట్ చేయబడిన అవమానం, సామాజిక కళంకం నుండి తలెత్తే ప్రతిష్ఠకు నష్టం; అరెస్టు, నిర్బంధం, లేదా విచారణను ఎదుర్కోవడం వల్ల కలిగే కష్టం, అసౌకర్యంతో సహా వ్యక్తికి నష్టం; మరియు క్రిమినల్ చర్యలను ఎదుర్కోవడానికి సహేతుకంగా, అవసరంగా అయిన ఖర్చుతో సహా ఆస్తికి నష్టం. మూడు రకాల్లోనూ వాది నష్టాన్ని నిరూపించాల్సిన అవసరం లేదు — వీటిలో ఏదో ఒక రకంలో నష్టాన్ని నిరూపిస్తే ఈ ముఖ్యాంశం పూర్తవుతుంది.

దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్‌ను అక్రమ నిర్బంధం నుండి వేరు చేయడం

రెండు టార్ట్‌లూ ఒకే వాస్తవాల సమూహం నుండి తలెత్తవచ్చు, మరియు తరచుగా ఒకదానితో పాటు మరొకటి వాదించబడుతున్నప్పటికీ, అవి వేర్వేరు ప్రయోజనాలను రక్షిస్తాయి మరియు వేర్వేరు ముఖ్యాంశాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి. అక్రమ నిర్బంధం వ్యక్తి భౌతిక స్వేచ్ఛపై అన్యాయమైన నిర్బంధానికి సంబంధించినది, మరియు పూర్తి, అన్యాయమైన నిర్బంధం జరిగిన క్షణమే పూర్తవుతుంది — బాధ్యతకు ప్రతివాది ఉద్దేశం అప్రధానం, అయితే అది నష్టపరిహారాన్ని ప్రభావితం చేయవచ్చు. దీనికి భిన్నంగా, దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్, న్యాయ ప్రక్రియ యొక్క అన్యాయమైన, దురుద్దేశపూర్వక దుర్వినియోగానికి సంబంధించినది, మరియు ప్రతివాది దురుద్దేశం, సహేతుకమైన, తగిన కారణం లేకపోవడం నిరూపించకుండా స్థాపించలేము; దావా హక్కు తలెత్తడానికి ముందే ప్రాసిక్యూషన్ వాదికి అనుకూలంగా ముగియాలని కూడా ఇది కోరుతుంది, ఇలాంటి అవసరం అక్రమ నిర్బంధంలో లేదు.

తేడా అంశం	అక్రమ నిర్బంధం	దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్
రక్షించే ప్రయోజనం	భౌతిక స్వేచ్ఛ	న్యాయ ప్రక్రియ దుర్వినియోగం నుండి రక్షణ
ప్రతివాది ఉద్దేశం	బాధ్యతకు అప్రధానం	దురుద్దేశం ఒక ముఖ్యాంశం
ముందస్తు చర్య అవసరమా	అవసరం లేదు	వాదికి అనుకూలంగా ముగిసిన పూర్తి ప్రాసిక్యూషన్ అవసరం
దావా హక్కు ఎప్పుడు తలెత్తుతుంది	నిర్బంధం జరిగిన క్షణమే	ప్రాసిక్యూషన్ అనుకూలంగా ముగిసిన తర్వాతే

పరిహారాలు

దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్‌కు పరిహారం నష్టపరిహారం కోసం దావా, ఐదు ముఖ్యాంశాలు విడిగా నిరూపించబడిన తర్వాత, ప్రతిష్ఠకు కలిగిన హాని, వ్యక్తికి కలిగిన కష్టం, మరియు క్రిమినల్ చర్యలను ఎదుర్కోవడానికి అయిన ఖర్చుకు వాదికి పరిహారం చెల్లిస్తుంది. ఈ టార్ట్ డిమాండ్ చేసే అంశాల కలయికను నిరూపించమని కోరుతుంది కాబట్టి, నిజాయితీగా అనుమానిత నేరాన్ని నివేదించే పౌరులను ముందుకు రాకుండా నిరుత్సాహపరచకుండా ఉండటానికి, పరిహారం ఇచ్చేముందు కోర్టులు ప్రతి ముఖ్యాంశాన్ని జాగ్రత్తగా పరిశీలిస్తాయి.

తప్పనిసరిగా తెలుసుకోవాల్సినవి

• Pandit Gaya Parshad Tewari v. Bhagat Bhagwan Das (1908) నుండి ఐదు ముఖ్యాంశాలు: ప్రతివాది చేసిన ప్రాసిక్యూషన్, వాదికి అనుకూలంగా ముగింపు, సహేతుకమైన, తగిన కారణం లేకపోవడం, దురుద్దేశం, మరియు నష్టం.
• "సహేతుకమైన, తగిన కారణం" అంటే నిందితుడి దోషిత్వంపై నిజాయితీ నమ్మకం, సహేతుకమైన విచారణ తర్వాత సాధారణంగా వివేకవంతుడైన వ్యక్తిని సంతృప్తిపరచే ఆధారాలపై ఆధారపడి ఉండాలి.
• దురుద్దేశం అంటే నేరస్థుడిని న్యాయస్థానం ముందుకు తీసుకురావాలనే నిజమైన కోరిక కాకుండా వేరే అనుచిత ఉద్దేశం — ఇది సహేతుకమైన కారణం లేకపోవడం నుండి చట్టపరంగా వేరు, మరియు రెండూ విడిగా నిరూపించబడాలి.
• ప్రాసిక్యూషన్ వాదికి అనుకూలంగా ముగిసేవరకు దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్‌కు దావా హక్కు తలెత్తదు.
• నష్టం ప్రతిష్ఠకు, వ్యక్తికి, లేదా ఆస్తికి కావచ్చు — ఏదో ఒక రకంలో నిరూపిస్తే సరిపోతుంది.
• దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్‌కు దురుద్దేశం, పూర్తి అనుకూల ముగింపు అవసరం; అక్రమ నిర్బంధానికి ఏదీ అవసరం లేదు.

తెలుసుకుంటే మంచిది

• సహేతుకమైన కారణం స్పష్టంగా లేకపోవడం నుండి దురుద్దేశాన్ని తరచుగా సాక్ష్యాధారంగా ఊహించవచ్చు, అయితే ఇది సాక్ష్యాధార అనుమానం మాత్రమే, ఒక ముఖ్యాంశాన్ని మరొకదానికి చట్టపరమైన ప్రత్యామ్నాయంగా చేయదు.
• పోలీసులకు నిజాయితీగా సమాచారం ఇవ్వడం మాత్రమే, పోలీసులు దాన్ని స్వతంత్రంగా నిర్ణయించి చర్య తీసుకుంటే, సాధారణంగా సమాచారం ఇచ్చిన వ్యక్తిని "ప్రాసిక్యూటర్"గా బాధ్యుడిని చేయదు.
• సహేతుకమైన, తగిన కారణం లేదని నిరూపించే భారం వాదిపై ఉంటుంది, మరియు ఇది నిజంగా కష్టమైన భారంగా పరిగణించబడుతుంది.

ఆచరణాత్మక ఉదాహరణ

A, వ్యాపార వివాదం నుండి తలెత్తిన వ్యక్తిగత శత్రుత్వం కారణంగా, B దోషిత్వంపై నిజమైన నమ్మకం లేకుండా, వాస్తవాలపై నిజమైన విచారణ చేయకుండా, B దొంగతనం చేశాడని తప్పుడు క్రిమినల్ ఫిర్యాదు దాఖలు చేస్తాడు. B ప్రాసిక్యూట్ చేయబడతాడు, కొన్ని రోజులు నిర్బంధంలో ఉంచబడతాడు, కేసును ఎదుర్కోవడానికి న్యాయపరమైన ఖర్చులు భరిస్తాడు, మరియు ట్రయల్ కోర్టు ప్రాసిక్యూషన్ కేసు నిరాధారమని కనుగొన్న తర్వాత చివరికి నిర్దోషిగా విడుదలవుతాడు. ఇప్పుడు B, A పై దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్‌కు దావా వేయవచ్చు: A ప్రాసిక్యూషన్ ప్రారంభించాడు, అది B కి అనుకూలంగా ముగిసింది (నిర్దోషిగా విడుదల), A కు సహేతుకమైన, తగిన కారణం లేదు (నిజమైన నమ్మకం లేదు, నిజమైన విచారణ లేదు), A ప్రధాన ఉద్దేశం న్యాయం జరగాలనే కోరిక కాకుండా వ్యక్తిగత శత్రుత్వం (దురుద్దేశం), మరియు B ప్రతిష్ఠకు, వ్యక్తికి, ఆస్తికి (న్యాయపరమైన ఖర్చులు) నష్టపోయాడు. అందుకు బదులుగా, A సహేతుకమైన విచారణ చేసిన తర్వాత, B దొంగతనం చేశాడని నిజంగా, సహేతుకంగా నమ్మి ఉండి, ఒక ముఖ్య సాక్షి విచారణకు హాజరు కాకపోవడం వల్ల మాత్రమే B తర్వాత నిర్దోషిగా విడుదలైతే, A చర్య తీసుకున్న సమయంలో సహేతుకమైన, తగిన కారణం ఉన్నందున, ట్రయల్ ఫలితం ఎలా ఉన్నా, B కు దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్‌కు దావా ఉండదు.

త్వరిత పునశ్చరణ అంశాలు

• దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్ క్రిమినల్ చట్ట యంత్రాంగం అన్యాయమైన, దురుద్దేశపూర్వక దుర్వినియోగం నుండి రక్షిస్తుంది.
• ఐదు ముఖ్యాంశాలు (Pandit Gaya Parshad Tewari v. Bhagat Bhagwan Das, 1908): ప్రతివాది చేసిన ప్రాసిక్యూషన్, అనుకూల ముగింపు, సహేతుకమైన, తగిన కారణం లేకపోవడం, దురుద్దేశం, నష్టం.
• సహేతుకమైన, తగిన కారణాన్ని నిష్పాక్షికంగా అంచనా వేస్తారు — తగిన విచారణ తర్వాత సహేతుకమైన ఆధారాలపై ఆధారపడిన నిజాయితీ నమ్మకం.
• దురుద్దేశం సహేతుకమైన కారణం లేకపోవడం నుండి వేరైన ముఖ్యాంశం; రెండూ విడిగా నిరూపించబడాలి, అయితే స్పష్టంగా కారణం లేకపోవడం నుండి దురుద్దేశాన్ని తరచుగా సాక్ష్యాధారంగా ఊహిస్తారు.
• అంతర్లీన ప్రాసిక్యూషన్ వాదికి అనుకూలంగా ముగిసిన తర్వాతే దావా హక్కు తలెత్తుతుంది.
• నష్టం ప్రతిష్ఠకు, వ్యక్తికి, లేదా ఆస్తికి కావచ్చు; ఏదో ఒక రకంలో నిరూపిస్తే సరిపోతుంది.
• అక్రమ నిర్బంధం వలె కాకుండా, దురుద్దేశపూర్వక ప్రాసిక్యూషన్‌కు ప్రతివాది మానసిక స్థితి (దురుద్దేశం) మరియు పూర్తయిన ముందస్తు చట్టపరమైన చర్య నిరూపణ అవసరం.
• పరిహారం నష్టపరిహారం కోసం దావా, ఐదు ముఖ్యాంశాలు విడిగా స్థాపించబడిన తర్వాతే ఇవ్వబడుతుంది.