3. ప్రభుత్వ ఉద్యోగంలో అవకాశ సమానత్వం — ఆర్టికల్ 16

ఇది రాజ్యాంగ చట్టం-I, యూనిట్ 3లో మూడవ పోస్ట్ — పోస్ట్ 1లో సాధారణ సమానత్వ సూత్రమైన ఆర్టికల్ 14, పోస్ట్ 2లో నిర్దిష్ట కారణాలపై వివక్షను నిషేధించే ఆర్టికల్ 15 గురించి తెలుసుకున్నాము; ఈ పోస్ట్ ఇదే వివక్ష-వ్యతిరేక తర్కాన్ని ఒక నిర్దిష్ట రంగానికి — ప్రభుత్వ ఉద్యోగానికి — అన్వయించే ఆర్టికల్ 16ను కవర్ చేస్తుంది.

ఈ అంశం పరిష్కరించే సమస్య

భారతదేశంలో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు భద్రత, గౌరవం మరియు సామాజిక చలనశీలతను కలిగి ఉంటాయి, ఇవి వాటికి ప్రవేశాన్ని అత్యంత ఆచరణాత్మక ప్రాముఖ్యత కలిగిన విషయంగా చేస్తాయి, మరియు చారిత్రకంగా, ప్రభుత్వ సేవలోకి ప్రవేశం తరచుగా మెరిట్ మాత్రమే కాకుండా కులం, మతం మరియు ఇలాంటి అంశాల ద్వారా రూపుదిద్దుకుంది. అదే సమయంలో, శతాబ్దాల సామాజిక అననుకూలత అంటే నియామకంలో పూర్తిగా అధికారికమైన, ఒకేలాంటి చికిత్స నియమం ప్రస్తుత అసమానతను సరిచేయకుండా కేవలం కొనసాగిస్తుందని భారత రాజ్యాంగ నిర్మాతలు గుర్తించారు. ఆర్టికల్ 16 ఈ రెండు ఆందోళనలను కలిపి పరిష్కరిస్తుంది — ఇది సాధారణ నియమంగా ప్రభుత్వ ఉద్యోగంలో అవకాశ సమానత్వానికి హామీ ఇస్తుంది, అదే సమయంలో చారిత్రక తక్కువ ప్రాతినిధ్యాన్ని సరిచేసే రిజర్వేషన్లు చేయడానికి రాజ్యాన్ని స్పష్టంగా అనుమతిస్తుంది.

ఆర్టికల్ 16 — పాఠ్యం మరియు నిర్మాణం

ఆర్టికల్ 16 క్లాజ్ నిర్మాణం — ఒక చూపులో

క్లాజ్ (1)

ప్రభుత్వ ఉద్యోగంలో అన్ని పౌరులకు అవకాశ సమానత్వం

క్లాజ్ (2)

మతం, జాతి, కులం, లింగం, వంశం, జన్మస్థలం, నివాసంపై వివక్ష నిషేధం

క్లాజ్ (3)

కొన్ని ఉద్యోగాలకు నివాస షరతును పార్లమెంటు మాత్రమే విధించగలదు

క్లాజ్ (4)

తగినంత ప్రాతినిధ్యం లేని వెనుకబడిన తరగతులకు రిజర్వేషన్

క్లాజులు (4A)/(4B)

SC/ST పదోన్నతి రిజర్వేషన్; నింపని ఖాళీల క్యారీ-ఫార్వర్డ్

క్లాజ్ (5)

మతపరమైన సంస్థల పదవులకు మత-ఆధారిత అర్హతను రక్షిస్తుంది

క్లాజ్ (6)

ప్రత్యేకమైన, 10%కి పరిమితం చేసిన EWS రిజర్వేషన్

క్లాజ్ (1) — రాజ్యం కింద ఉద్యోగం లేదా పదవికి నియామకానికి సంబంధించిన విషయాలలో అన్ని పౌరులకు అవకాశ సమానత్వం ఉంటుంది.

క్లాజ్ (2) — మతం, జాతి, కులం, లింగం, వంశం, జన్మస్థలం, నివాసం లేదా వీటిలో ఏవైనా కారణాలపై మాత్రమే, రాజ్యం కింద ఏ ఉద్యోగానికి లేదా పదవికి ఏ పౌరుడూ అనర్హుడు కాడు లేదా వివక్షకు గురికాడు. ఈ జాబితా ఆర్టికల్ 15 జాబితా కంటే విస్తృతమైనదని గమనించండి — ఇది "వంశం" మరియు "నివాసం"ను నిషేధిత కారణాలుగా జోడిస్తుంది, ఎందుకంటే ఇవి ప్రత్యేకంగా ప్రభుత్వ ఉద్యోగానికి సంబంధించినవి.

క్లాజ్ (3) — ఆ రాష్ట్రం/కేంద్రపాలిత ప్రాంతం లేదా దాని స్థానిక అధికారుల కింద కొన్ని రకాల ఉద్యోగాలకు ఒక రాష్ట్రం లేదా కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలో నివాసాన్ని ఒక షరతుగా అవసరమని కేవలం పార్లమెంటు మాత్రమే (రాష్ట్ర శాసనసభ కాదు) చట్టం చేయవచ్చు — క్లాజ్ (2)లోని నివాస-ఆధారిత వివక్ష నిషేధానికి మినహాయింపు.

క్లాజ్ (4) — రాష్ట్ర సేవల్లో తగినంత ప్రాతినిధ్యం లేదని రాజ్యం అభిప్రాయపడే ఏదైనా వెనుకబడిన తరగతి పౌరుల కోసం నియామకాలను లేదా పదవులను రిజర్వ్ చేయడానికి రాజ్యాన్ని అనుమతిస్తుంది.

క్లాజులు (4A) మరియు (4B) — షెడ్యూల్డ్ కులాలు మరియు షెడ్యూల్డ్ తెగల కోసం పదోన్నతిలో (పర్యవసాన సీనియారిటీతో సహా) రిజర్వేషన్‌ను అనుమతిస్తాయి, మరియు ఒక సంవత్సరపు నింపని రిజర్వ్ ఖాళీలను తర్వాతి సంవత్సరాల్లో ప్రత్యేక తరగతి ఖాళీలుగా, ఆ తర్వాతి సంవత్సరపు 50% పరిమితికి వ్యతిరేకంగా లెక్కించకుండా, తీసుకువెళ్లడానికి అనుమతిస్తాయి. వరుసగా 77వ సవరణ (1995), 85వ సవరణ (2001), మరియు 81వ సవరణ (2000) ద్వారా చేర్చబడ్డాయి.

క్లాజ్ (5) — ఒక మతపరమైన లేదా వర్గపరమైన సంస్థ యొక్క అధిపతి లేదా పాలక మండలి సభ్యుడు ఒక నిర్దిష్ట మతానికి లేదా వర్గానికి చెందినవారై ఉండాలని కోరే ఏదైనా చట్టం యొక్క చెల్లుబాటును రక్షిస్తుంది.

క్లాజ్ (6) — క్లాజ్ (4) కింద కవర్ కాని ఆర్థికంగా బలహీనమైన వర్గాల కోసం ప్రత్యేక, 10%కి పరిమితం చేసిన రిజర్వేషన్‌ను అనుమతిస్తుంది, 103వ సవరణ, 2019 ద్వారా చేర్చబడింది.

క్లాజ్ (4) — వెనుకబడిన తరగతుల కోసం రిజర్వేషన్

క్లాజ్ (4) ఒక అనుమతించే నిబంధన, ఆదేశం కాదు — ఇది తగినంత ప్రాతినిధ్యం లేదని రాజ్యం కనుగొన్న వెనుకబడిన తరగతి కోసం పదవులను రిజర్వ్ చేయడానికి రాజ్యాన్ని అనుమతిస్తుంది, కానీ అలా చేయమని బలవంతం చేయదు, మరియు అది స్వయంగా రిజర్వేషన్‌కు ఒక ప్రాథమిక హక్కును సృష్టించదు. ఈ అధికారం యొక్క పరిధి, పరిమితులు మరియు అంతర్గత రక్షణలు దిగువ కేసులో సమగ్రంగా రూపొందించబడ్డాయి.

ఇందిరా సాహ్నీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1992) — మండల్ కమిషన్ కేసు

ఇప్పటికే ఉన్న SC/ST రిజర్వేషన్‌కు అదనంగా, కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో ఇతర వెనుకబడిన తరగతుల (OBC) కోసం 27% రిజర్వేషన్‌ను సిఫారసు చేసిన మండల్ కమిషన్ నివేదికను అమలు చేయాలని 1990లో కేంద్ర ప్రభుత్వం తీసుకున్న నిర్ణయం యొక్క చెల్లుబాటును ఈ కేసు పరీక్షించింది. తొమ్మిదిమంది న్యాయమూర్తుల బెంచ్, 6:3 మెజారిటీతో (కానియా ప్రధాన న్యాయమూర్తి, వెంకటాచలయ్య, పాండియన్, అహ్మది, సావంత్ మరియు జీవన్ రెడ్డి న్యాయమూర్తులు మెజారిటీలో; థామెన్, కుల్దీప్ సింగ్ మరియు సహాయ్ న్యాయమూర్తులు భిన్నాభిప్రాయంతో), 27% OBC రిజర్వేషన్‌ను సమర్థించింది, "క్రీమీ లేయర్" — ఆ కులంలో సామాజికంగా మరియు ఆర్థికంగా ముందున్న సభ్యులు — ప్రయోజనం నుండి మినహాయించబడితే, తక్కువ ప్రాతినిధ్యాన్ని గుర్తించడానికి కులం ఒక చెల్లుబాటు అయ్యే ప్రారంభ బిందువు కావచ్చని పేర్కొంది. లభ్యమయ్యే పదవులలో ఆర్టికల్ 16(4) కింద మొత్తం రిజర్వేషన్లు సాధారణంగా 50% మించకూడదని, అసాధారణ పరిస్థితుల్లో తప్ప, మరియు అప్పటి ఆర్టికల్ 16(4), కేవలం ప్రారంభ నియామక దశకు మాత్రమే వర్తిస్తుందని, పదోన్నతికి కాదని కూడా మెజారిటీ పేర్కొంది. పదోన్నతులపై ఈ చివరి తీర్పు స్వల్పకాలికమే నిరూపించబడింది — SC/STల కోసం పదోన్నతి-దశ రిజర్వేషన్‌ను ప్రత్యేకంగా అనుమతించడానికి పార్లమెంటు 77వ సవరణతో స్పందించింది, దాన్ని దిగువ కేసు తర్వాత పరీక్షించింది.

క్లాజులు (4A) మరియు (4B) — పదోన్నతిలో రిజర్వేషన్

అసలు ఆర్టికల్ 16(4) కింద పదోన్నతి-దశ రిజర్వేషన్‌ను ఇందిరా సాహ్నీ తోసిపుచ్చిన తర్వాత, SC/STల కోసం దాన్ని స్పష్టంగా అనుమతించడానికి పార్లమెంటు క్లాజ్ (4A)ను జోడించింది, మరియు ఒక సంవత్సరపు నింపని రిజర్వ్ ఖాళీలను తర్వాతి సంవత్సరపు 50% పరిమితిలో లెక్కించకుండా తీసుకువెళ్లడానికి క్లాజ్ (4B)ను జోడించింది. ఈ కొత్త క్లాజుల రాజ్యాంగబద్ధత, మరియు వాటిని ఉపయోగించే షరతులు, దిగువ కేసులో పరీక్షించబడ్డాయి.

M. నాగరాజ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2006) — పదోన్నతి రిజర్వేషన్‌కు షరతులు

ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల బెంచ్ (సభర్వాల్ ప్రధాన న్యాయమూర్తి, బాలకృష్ణన్, కపాడియా, థక్కర్ మరియు బాలసుబ్రమణ్యన్ న్యాయమూర్తులు) క్లాజులు (4A) మరియు (4B) రాజ్యాంగబద్ధతను సమర్థించింది, అవి ఇందిరా సాహ్నీ పదోన్నతి-దశ తీర్పుకు ముందు రాజ్యానికి ఇప్పటికే ఉన్న అధికారాన్ని కేవలం పునరుద్ధరిస్తాయి కాబట్టి, రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణాన్ని ఉల్లంఘించని అనుమతించే నిబంధనలుగా పేర్కొంది. అయితే, పదోన్నతిలో రిజర్వేషన్‌ను వాస్తవంగా మంజూరు చేయడానికి ముందు, ఆ తరగతి యొక్క వెనుకబాటుతనాన్ని, సంబంధిత కేడర్‌లో దాని తక్కువ ప్రాతినిధ్యాన్ని, మరియు అలాంటి రిజర్వేషన్ ఆర్టికల్ 335 అవసరమైన మొత్తం పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని ప్రతికూలంగా ప్రభావితం చేయదని చూపే పరిమాణాత్మక డేటాను రాష్ట్రం ముందుగా సేకరించాలని న్యాయస్థానం పేర్కొంది. ఈ "పరిమాణాత్మక డేటా" అవసరాన్ని తర్వాత జర్నైల్ సింగ్ వర్సెస్ లచ్మీ నారాయణ్ గుప్తా (2018)లో పునఃపరిశీలించారు, అక్కడ SC/STల "వెనుకబాటుతనాన్ని" పదోన్నతి రిజర్వేషన్ కోసం ప్రత్యేకంగా నిరూపించాల్సిన అవసరం లేదని న్యాయస్థానం పేర్కొంది, ఎందుకంటే వారి వెనుకబాటుతనం రాష్ట్రపతి షెడ్యూల్డ్ కులాలు/షెడ్యూల్డ్ తెగల జాబితాలలో వారి చేరిక ద్వారా ఇప్పటికే నిర్ణయాత్మకంగా స్థాపించబడింది — కానీ తక్కువ ప్రాతినిధ్యాన్ని చూపడం మరియు పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని రక్షించడం అనే అవసరాలు, M. నాగరాజ్‌లో నిర్దేశించినట్లు, కొనసాగుతాయి.

క్లాజ్ (6) — ఆర్థికంగా బలహీనమైన వర్గాల కోసం రిజర్వేషన్

ఆర్టికల్ 16(4) కింద రిజర్వేషన్ కేవలం ఆర్థిక ప్రమాణాలపై ఆధారపడి ఉండకూడదని ఇందిరా సాహ్నీ పేర్కొంది, ఎందుకంటే ఈ నిబంధన సామాజిక మరియు విద్యాపరమైన వెనుకబాటుతనాన్ని సరిచేయడానికి ఉద్దేశించినది, పేదరికాన్ని కాదు. క్లాజ్ (4) కింద ఇతరత్రా కవర్ కాని ఆర్థికంగా బలహీనమైన వర్గాల కోసం ప్రత్యేకమైన, 10%కి పరిమితం చేసిన రిజర్వేషన్‌ను సృష్టిస్తూ, 103వ సవరణ, 2019 దీనికి పూర్తిగా ప్రత్యేకమైన నిబంధనతో — క్లాజ్ (6)తో — స్పందించింది, దీని చెల్లుబాటును దిగువ కేసులో సవాలు చేసి నిర్ణయించారు.

జన్‌హిత్ అభియాన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2022) — EWS రిజర్వేషన్ సమర్థించబడింది

ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం, 3:2 మెజారిటీతో (మహేశ్వరి, త్రివేది మరియు పర్దీవాలా న్యాయమూర్తులు మెజారిటీలో; లలిత్ ప్రధాన న్యాయమూర్తి మరియు S. రవీంద్ర భట్ న్యాయమూర్తి భిన్నాభిప్రాయంతో), 103వ సవరణ యొక్క EWS రిజర్వేషన్‌ను రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణానికి అనుగుణంగా ఉందని సమర్థించింది, కేవలం ఆర్థిక ప్రమాణాలపై ఆధారపడిన రిజర్వేషన్ స్వయంగా సమానత్వ నియమావళిని ఉల్లంఘించదని, మరియు క్లాజులు (4) మరియు (5) కింద ఇప్పటికే కవర్ చేసిన వారికి భిన్నంగా, లబ్ధిదారుల యొక్క కొత్త, ప్రత్యేక వర్గాన్ని పార్లమెంటు సృష్టించవచ్చని పేర్కొంది. వారిలో చాలామంది సమానంగా పేదవారే అయినప్పటికీ, SC/ST/OBC/SEBCలను EWS రిజర్వేషన్ నుండి మినహాయించడం అదే వివక్షాపూరితమైనదని, మరియు రిజర్వేషన్‌ను పూర్తిగా ఆర్థిక ప్రమాణాలపై ఆధారపరచడం సామాజిక మరియు విద్యాపరమైన వెనుకబాటుతనాన్ని సరిచేసే ఆర్టికల్ 16(4) యొక్క అంతర్లీన ఉద్దేశం నుండి వైదొలగుతుందని భిన్నాభిప్రాయం వ్యక్తం చేసిన న్యాయమూర్తులు పేర్కొన్నారు. ఈ 3:2 విభజన ఇటీవలి సంవత్సరాలలో అత్యంత దగ్గరగా నిర్ణయించబడిన ప్రధాన రిజర్వేషన్ కేసులలో దీన్ని ఒకటిగా చేస్తుంది.

ఆర్టికల్ 16 కింద రిజర్వేషన్ — మూడు నిబంధనలు, ఒక చూపులో

నిబంధన	ఎప్పుడు చేర్చబడింది	కవర్ చేసేది	ప్రధాన కేసు
క్లాజ్ (4)	అసలు, 1950	వెనుకబడిన తరగతులు, ప్రారంభ నియామకం; 50% పరిమితి; క్రీమీ లేయర్ మినహాయింపు	ఇందిరా సాహ్నీ (1992)
క్లాజులు (4A)/(4B)	77వ (1995), 81వ (2000), 85వ (2001) సవరణలు	SC/ST పదోన్నతి రిజర్వేషన్, నింపని ఖాళీల క్యారీ-ఫార్వర్డ్‌తో సహా	M. నాగరాజ్ (2006); జర్నైల్ సింగ్ (2018)
క్లాజ్ (6)	103వ సవరణ, 2019	ఆర్థికంగా బలహీనమైన వర్గాలు, 10%కి పరిమితం, క్లాజ్ (4) నుండి ప్రత్యేకం	జన్‌హిత్ అభియాన్ (2022)

తప్పనిసరిగా తెలుసుకోవాల్సినవి

• ఆర్టికల్ 16(1) ప్రభుత్వ ఉద్యోగంలో అవకాశ సమానత్వానికి హామీ ఇస్తుంది; క్లాజ్ (2) మతం, జాతి, కులం, లింగం, వంశం, జన్మస్థలం లేదా నివాసంపై వివక్షను నిషేధిస్తుంది — ఇది ఆర్టికల్ 15 జాబితా కంటే విస్తృతమైనది, వంశం మరియు నివాసాన్ని జోడిస్తుంది.
• ఇందిరా సాహ్నీ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1992): 9-న్యాయమూర్తుల బెంచ్, 6:3, క్రీమీ లేయర్ తప్పనిసరి మినహాయింపుతో 27% OBC రిజర్వేషన్‌ను సమర్థించింది, మొత్తం రిజర్వేషన్‌ను 50%కి పరిమితం చేసింది (అసాధారణ కేసులు తప్ప), మరియు అప్పటి క్లాజ్ (4)ను ప్రారంభ నియామకానికి మాత్రమే పరిమితం చేసింది, పదోన్నతికి కాదు.
• ఇందిరా సాహ్నీ అసలు క్లాజ్ (4) కింద దీన్ని తోసిపుచ్చిన తర్వాత, SC/ST పదోన్నతి రిజర్వేషన్‌ను మరియు నింపని ఖాళీల క్యారీ-ఫార్వర్డ్‌ను ప్రత్యేకంగా అనుమతించడానికి క్లాజులు (4A) మరియు (4B) తర్వాతి సవరణల ద్వారా చేర్చబడ్డాయి.
• M. నాగరాజ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2006): క్లాజులు (4A)/(4B)ను సమర్థించింది, కానీ పదోన్నతి రిజర్వేషన్ మంజూరు చేయడానికి ముందు వెనుకబాటుతనం, తక్కువ ప్రాతినిధ్యం మరియు పరిపాలనా సామర్థ్యంపై పరిమాణాత్మక డేటాను రాష్ట్రం సేకరించాలని కోరింది; జర్నైల్ సింగ్ వర్సెస్ లచ్మీ నారాయణ్ గుప్తా (2018) తర్వాత SC/ST "వెనుకబాటుతనాన్ని" ప్రత్యేకంగా నిరూపించాల్సిన అవసరాన్ని తొలగించింది.
• క్లాజ్ (6) (103వ సవరణ, 2019) ప్రత్యేకమైన, 10%కి పరిమితం చేసిన EWS రిజర్వేషన్‌ను సృష్టిస్తుంది, జన్‌హిత్ అభియాన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2022)లో 3:2 సన్నిహిత మెజారిటీతో (లలిత్ ప్రధాన న్యాయమూర్తి మరియు భట్ న్యాయమూర్తి భిన్నాభిప్రాయంతో) సమర్థించబడింది.

తెలుసుకుంటే మంచిది

• క్లాజ్ (4) ఒక అనుమతించే అధికారం, బాధ్యత కాదు — తగినంత ప్రాతినిధ్యం లేని వెనుకబడిన తరగతి కోసం పదవులను రిజర్వ్ చేయాలని రాజ్యం ఎంచుకోవచ్చు, కానీ రాజ్యాంగపరంగా అలా చేయమని బలవంతం చేయబడదు.
• క్లాజ్ (3) యొక్క నివాస-ఆధారిత మినహాయింపును పార్లమెంటు మాత్రమే సృష్టించగలదు, రాష్ట్ర శాసనసభ ఎప్పటికీ కాదు — ఇది తరచుగా పరీక్షించే వ్యత్యాసం, ఎందుకంటే ఆర్టికల్ 16లో సాధారణంగా "రాజ్యం" బదులుగా స్పష్టంగా పార్లమెంటును పేర్కొనే ఏకైక క్లాజ్ ఇదే.
• మతపరమైన/వర్గపరమైన సంస్థ అధిపతుల కోసం క్లాజ్ (5) మినహాయింపు ఇరుకైనది — ఇది అలాంటి అధిపతి ఒక నిర్దిష్ట మతానికి/వర్గానికి చెందినవారై ఉండాలనే నిర్దిష్ట అవసరాన్ని మాత్రమే రక్షిస్తుంది, మతపరమైన సంస్థలకు ఆర్టికల్ 16 నుండి పూర్తిగా మినహాయింపు కాదు.

ఈ యూనిట్‌లో రాబోయేది

ఆర్టికల్స్ 14, 15, మరియు 16 కలిసి సమానత్వాన్ని ఒక సాధారణ సూత్రంగా మరియు దాన్ని సాధారణంగా వివక్షకు మరియు ప్రత్యేకంగా ప్రభుత్వ ఉద్యోగానికి అన్వయించడాన్ని స్థాపిస్తాయి. తర్వాతి పోస్ట్ పూర్తిగా వేరొక సాంకేతికతకు మళ్లుతుంది — రాజ్యం ఎలా వర్గీకరించవచ్చు లేదా వివక్ష చూపవచ్చు అని నియంత్రించే బదులు, ఆర్టికల్ 17 ఒక నిర్దిష్ట సామాజిక ఆచారాన్ని — అంటరానితనాన్ని — ఆర్టికల్స్ 15 మరియు 16లో కనిపించే ఎలాంటి మినహాయింపులు లేదా అనుమతించే నిబంధనలు లేకుండా పూర్తిగా రద్దు చేస్తుంది.

ఆచరణాత్మక ఉదాహరణ

ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సర్వీస్ కమిషన్, ఒక వెనుకబడిన తరగతి యొక్క క్రీమీ లేయర్‌ను మినహాయించిన తర్వాత, తగినంత ప్రాతినిధ్యం లేదని కనుగొన్న ఆ తరగతి కోసం ఒక విభాగంలో 20% పదవులను రిజర్వ్ చేస్తుంది — ఇది ఇందిరా సాహ్నీకి అనుగుణంగా, ఆర్టికల్ 16(4) యొక్క సూటిగా, చెల్లుబాటు అయ్యే అమలు. ఇప్పుడు అదే రాష్ట్రం ఆ విభాగంలో పదోన్నతి పదవుల్లో 15%ను ఒక వెనుకబడిన తరగతి (SC/ST కాదు) కోసం రిజర్వ్ చేయడానికి ప్రయత్నిస్తుందని అనుకుందాం: ఇది చెల్లదు, ఎందుకంటే పదోన్నతి-దశ రిజర్వేషన్‌ను అనుమతించే ఏకైక క్లాజ్ అయిన క్లాజ్ (4A), సాధారణంగా వెనుకబడిన తరగతులకు కాకుండా, కేవలం షెడ్యూల్డ్ కులాలు మరియు షెడ్యూల్డ్ తెగలకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది — ఇది సులభంగా విస్మరించదగిన కానీ తరచుగా పరీక్షించే వ్యత్యాసం.

త్వరిత పునశ్చరణ అంశాలు

• ఆర్టికల్ 16(1)-(2): ప్రభుత్వ ఉద్యోగంలో అవకాశ సమానత్వం; మతం, జాతి, కులం, లింగం, వంశం, జన్మస్థలం లేదా నివాసంపై వివక్ష లేదు.
• క్లాజ్ (3): కొన్ని రాష్ట్ర/UT ఉద్యోగాలకు నివాస అవసరాన్ని పార్లమెంటు మాత్రమే విధించగలదు — క్లాజ్ (2)కు మినహాయింపు.
• క్లాజ్ (4): తగినంత ప్రాతినిధ్యం లేని వెనుకబడిన తరగతుల కోసం రిజర్వేషన్ — ఇందిరా సాహ్నీ (1992, 9 న్యాయమూర్తులు, 6:3): 50% పరిమితి, క్రీమీ లేయర్ మినహాయింపు, అసలు క్లాజ్ కింద ప్రారంభ నియామకానికి మాత్రమే పరిమితం (పదోన్నతికి కాదు).
• క్లాజులు (4A)/(4B): SC/ST పదోన్నతి రిజర్వేషన్ మరియు ఖాళీల క్యారీ-ఫార్వర్డ్ — M. నాగరాజ్ (2006): వెనుకబాటుతనం, తక్కువ ప్రాతినిధ్యం మరియు పరిపాలనా సామర్థ్యంపై పరిమాణాత్మక డేటా అవసరం; జర్నైల్ సింగ్ (2018) SC/ST కోసం ప్రత్యేక "వెనుకబాటుతనం" నిరూపణ అవసరాన్ని తొలగించింది.
• క్లాజ్ (5): మతపరమైన/వర్గపరమైన సంస్థ అధిపతుల కోసం ఇరుకైన మినహాయింపు.
• క్లాజ్ (6) (103వ సవరణ, 2019): ప్రత్యేకమైన 10% EWS రిజర్వేషన్, జన్‌హిత్ అభియాన్ (2022)లో 3:2తో, లలిత్ ప్రధాన న్యాయమూర్తి మరియు భట్ న్యాయమూర్తి భిన్నాభిప్రాయంతో సమర్థించబడింది.