1. రాష్ట్ర విధాన ఆదేశిక సూత్రాలు — అర్థం, స్వభావం మరియు ప్రాముఖ్యత

ఇది కాన్‌స్టిట్యూషనల్ లా-I, యూనిట్ 5లో మొదటి పోస్ట్. యూనిట్ III మరియు IVలలో రాజ్యాంగంలోని పార్ట్ III కింద పౌరులకు హామీ ఇవ్వబడిన ప్రాథమిక హక్కుల గురించి — అంటే కోర్టులో నేరుగా అమలు చేయించుకోగల హక్కుల గురించి — నేర్చుకున్నారు. ఈ యూనిట్ పార్ట్ IV అయిన రాష్ట్ర విధాన ఆదేశిక సూత్రాల వైపు, ఆ తర్వాత చేర్చబడిన పార్ట్ IVఎ అయిన ప్రాథమిక విధుల వైపు మళ్లుతుంది. ఈ పోస్ట్ ఆదేశిక సూత్రాల అర్థం, స్వభావం మరియు ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది.

ఈ అంశం పరిష్కరించే సమస్య

రాజ్యాంగ నిర్మాతలు భారతదేశాన్ని ఐదేళ్లకోసారి ఓటు వేసే రాజకీయ ప్రజాస్వామ్యానికి మించి, పేదరికం, అసమానత, లేమిని తొలగించేందుకు రాజ్యం చురుకుగా కృషి చేసే సామాజిక మరియు ఆర్థిక ప్రజాస్వామ్యంగా తీర్చిదిద్దాలని కోరుకున్నారు. కానీ 1950లో, పరిమిత ఆర్థిక వనరులు కలిగిన నూతన స్వతంత్ర భారతదేశం ప్రతి పౌరుడికి ఉద్యోగం, జీవన వేతనం, ఉచిత విద్య, తగిన పోషకాహారం వంటివి తక్షణమే అమలు చేయగల చట్టపరమైన హక్కులుగా వాస్తవికంగా హామీ ఇవ్వలేకపోయింది. ఈ సంక్షేమ వాగ్దానాలను పార్ట్ IIIలో ప్రాథమిక హక్కులుగా రాసి ఉంటే, రాజ్యం ఆచరణాత్మకంగా తీర్చలేని డిమాండ్లతో కోర్టులు నిండిపోయేవి, మరియు అమలు చేయగల హక్కుల మొత్తం వ్యవస్థ కూడా దెబ్బతినేది.

దీనికి పరిష్కారంగా, రాజ్యం యొక్క మనస్సాక్షిని బంధించే, భవిష్యత్ ప్రభుత్వాల విధానాన్ని మార్గనిర్దేశం చేసే — కానీ నిర్ణీత కాలపరిమితిలో అమలు చేయాలని ఏ కోర్టూ రాజ్యాన్ని నిర్బంధించలేని — రెండవ, ప్రత్యేకమైన రాజ్యాంగ నిబంధనల వర్గాన్ని సృష్టించారు. ఇదే రాజ్యాంగంలోని పార్ట్ IV, ఆర్టికల్ 36 నుండి 51 వరకు గల రాష్ట్ర విధాన ఆదేశిక సూత్రాలు.

అర్థం మరియు మూలం — ఆర్టికల్ 36 మరియు 37

పార్ట్ IV ప్రయోజనాల కోసం, ఆర్టికల్ 12 (యూనిట్ IIలో మీరు నేర్చుకున్న దాని) కింద ఇవ్వబడిన విస్తృత అర్థమే "రాజ్యం" అనే పదానికి వర్తిస్తుందని ఆర్టికల్ 36 పేర్కొంటుంది — అంటే కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, పార్లమెంట్, రాష్ట్ర శాసనసభలు, మరియు భారతదేశంలోని లేదా భారత ప్రభుత్వ నియంత్రణలోని అన్ని స్థానిక మరియు ఇతర అధికార సంస్థలు.

ఈ మొత్తం భాగాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి కీలకమైనది ఆర్టికల్ 37. ఆదేశిక సూత్రాలు "ఏ కోర్టు ద్వారా అమలు చేయించలేనివి" అని ఇది ప్రకటిస్తుంది, కానీ అవి "దేశ పరిపాలనలో ప్రాథమికమైనవి" అని, మరియు "చట్టాలు రూపొందించేటప్పుడు ఈ సూత్రాలను వర్తింపజేయడం రాజ్యం యొక్క విధి" అని కూడా చెబుతుంది. అందువల్ల ఆర్టికల్ 37 ఒకేసారి రెండు పనులు చేస్తుంది — ఒక ఆదేశిక సూత్రాన్ని అమలు చేయాలని రాజ్యాన్ని బలవంతం చేయడానికి పౌరుడు కోర్టుకు వెళ్లే మార్గాన్ని మూసివేస్తుంది, మరియు ఈ సూత్రాలు తప్పనిసరిగా చట్టాలు, విధానాలకు మార్గదర్శకంగా ఉండాలని భవిష్యత్ ప్రతి ప్రభుత్వానికీ శాశ్వతమైన సూచనను తెరుస్తుంది.

అమలు చేయించలేని, కానీ కట్టుబడి ఉండాల్సిన ప్రభుత్వ మార్గదర్శక సూత్రాల ఆలోచన 1937 నాటి ఐర్లాండ్ రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 45 నుండి తీసుకోబడింది, అది కూడా 1931 నాటి స్పానిష్ రిపబ్లికన్ రాజ్యాంగం నుండి ప్రేరణ పొందింది. డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఆదేశిక సూత్రాలను భారత రాజ్యాంగంలోని నూతన లక్షణాలలో ఒకటిగా అభివర్ణించారు — సంక్షేమ హక్కులను నేరుగా హామీ ఇచ్చి ఆచరణలో విఫలమయ్యే ప్రమాదం ఉన్న రాజ్యాంగాలకు, లేదా సామాజిక-ఆర్థిక లక్ష్యాల గురించి ఏమీ చెప్పని రాజ్యాంగాలకు మధ్య భారతదేశపు వైఖరిని వేరు చేస్తూ.

ఆదేశిక సూత్రాల స్వభావం

పార్ట్ IV యొక్క స్వభావాన్ని మూడు లక్షణాలు నిర్వచిస్తాయి:

అవి నిబంధనలు కాదు, సానుకూల సూచనలు. పార్ట్ IIIలోని చాలా ప్రాథమిక హక్కులు రాజ్యం వ్యక్తి పట్ల ఏమి చేయకూడదు అనే పరిమితులుగా పనిచేస్తాయి — ఉదాహరణకు ఆర్టికల్ 19, వాక్ స్వాతంత్ర్యాన్ని అసమంజసంగా అణచివేయకుండా రాజ్యాన్ని నిరోధిస్తుంది. ఆదేశిక సూత్రాలు దీనికి విరుద్ధంగా పనిచేస్తాయి — జీవన వేతనాన్ని సురక్షితం చేయాలని, గ్రామ పంచాయతీలను ప్రోత్సహించాలని, పర్యావరణాన్ని పరిరక్షించాలని రాజ్యానికి చురుగ్గా ఏదో చేయమని సూచిస్తాయి.

అవి న్యాయసాధ్యం కావు (non-justiciable). ఆర్టికల్ 39ఎ కింద ఉచిత న్యాయ సహాయం ఇంకా పూర్తిగా అమలు కాలేదన్న కారణంతో దానిని అమలు చేయమని ప్రభుత్వాన్ని ఆదేశించాలని ఏ పౌరుడూ రిట్ పిటిషన్ దాఖలు చేయలేడు. ఈ మార్గాన్ని ఆర్టికల్ 37 స్పష్టంగా నిషేధిస్తుంది.

అవి రాజ్యానికి ఉద్దేశించినవి, వ్యక్తులకు కాదు. నేరుగా పౌరులను ఉద్దేశించి మాట్లాడే కొన్ని ప్రాథమిక విధుల వలె కాకుండా, ప్రతి ఆదేశిక సూత్రం "రాజ్యానికి" — పార్లమెంట్, రాష్ట్ర శాసనసభలు మరియు కార్యనిర్వాహక వర్గానికి — దేశ వనరులు అనుమతించిన మేరకు క్రమంగా ఒక నిర్దిష్ట దిశలో చట్టాలు చేయాలని, పరిపాలించాలని సూచనగా రూపొందించబడింది.

ఆదేశిక సూత్రాల ప్రాముఖ్యత

అమలు చేయించలేనప్పటికీ, భారత రాజ్యాంగ వ్యవస్థలో ఆదేశిక సూత్రాలు అనేక కారణాల వల్ల కేంద్ర స్థానాన్ని ఆక్రమిస్తాయి.

అవి రాజ్యాంగపు మనస్సాక్షిగా పనిచేస్తాయి — కేవలం విధానపరమైన ప్రజాస్వామ్యానికి మించి సామాజిక, ఆర్థిక న్యాయం వైపు భారతదేశం మారాల్సిన సమాజం రకాన్ని తెలియజేసే ప్రకటనగా. ఏ ప్రభుత్వ పనితీరునైనా ఓటర్లు, పార్లమెంట్ అంచనా వేయడానికి ఇవి కొలమానంగా కూడా ఉపయోగపడతాయి — ఆర్టికల్ 39(బి) కింద వనరుల న్యాయమైన పంపిణీ, లేదా ఆర్టికల్ 41 కింద పని హక్కు వంటి లక్ష్యాలను ఎంతవరకు ముందుకు తీసుకెళ్తున్నాయో అనే ప్రాతిపదికన మేనిఫెస్టోలు, బడ్జెట్లు తరచుగా సమర్థించబడతాయి లేదా విమర్శించబడతాయి.

కోర్టులు కూడా ఆదేశిక సూత్రాలను వ్యాఖ్యాన సహాయకంగా ఉపయోగిస్తాయి. ఒక ఆదేశిక సూత్రాన్ని స్వతంత్రంగా అమలు చేయించలేకపోయినా, న్యాయమూర్తులు తరచుగా పార్ట్ IIIని పార్ట్ IVతో కలిపి చదివి, సంబంధిత ఆదేశిక సూత్రాన్ని కూడా ముందుకు తీసుకెళ్లే విధంగా ప్రాథమిక హక్కును వ్యాఖ్యానిస్తారు — ఈ యూనిట్‌లోని నాలుగవ పోస్టులో ఈ పద్ధతిని లోతుగా పరిశీలిస్తాము. భారతదేశపు అనేక సంక్షేమ చట్టాలకు మూలం నేరుగా ఒక ఆదేశిక సూత్రమే — కనీస వేతనాల చట్టం ఆర్టికల్ 43 నుండి, పిల్లల ఉచిత నిర్బంధ విద్యా హక్కు చట్టం 2009 (86వ సవరణ ద్వారా పునర్నిర్మించబడిన) ఆర్టికల్ 45 నుండి, మరియు న్యాయ సేవల ప్రాధికార చట్టం 1987 ఆర్టికల్ 39ఎ నుండి ఉద్భవించాయి.

పోలిక అంశం	ప్రాథమిక హక్కులు (పార్ట్ III)	ఆదేశిక సూత్రాలు (పార్ట్ IV)
అమలు సాధ్యత	ఆర్టికల్ 32/226 కింద నేరుగా కోర్టులో అమలు చేయించవచ్చు	ఏ కోర్టులోనూ అమలు చేయించలేరు (ఆర్టికల్ 37)
స్వభావం	ఎక్కువగా నిషేధాత్మకం — వ్యక్తి పట్ల రాజ్య చర్యను నిరోధిస్తాయి	సానుకూలం — సమాజం కోసం చర్య తీసుకోమని రాజ్యానికి సూచిస్తాయి
ఉద్దేశం	రాజకీయ ప్రజాస్వామ్యాన్ని స్థాపించడం	సామాజిక, ఆర్థిక ప్రజాస్వామ్యాన్ని స్థాపించడం
ఎవరిని ఉద్దేశించి	రాజ్యాన్ని, కొన్ని సందర్భాల్లో (ఆర్టికల్ 17, 23 వంటివి) వ్యక్తులను కూడా	రాజ్యాన్ని మాత్రమే
సవరణ సాధ్యత	ఆర్టికల్ 368 కింద సవరించవచ్చు, బేసిక్ స్ట్రక్చర్ సిద్ధాంతానికి లోబడి	ఆర్టికల్ 368 కింద సవరించవచ్చు

ప్రత్యక్ష విభేదంలో ప్రాథమిక హక్కులే ప్రాధాన్యత పొందుతాయి

స్టేట్ ఆఫ్ మద్రాస్ v. చంపకం దొరైరాజన్ (1951) — AIR 1951 SC 226, ప్రధాన న్యాయమూర్తి హెచ్.జె. కానియా నేతృత్వంలోని ఆరుగురు న్యాయమూర్తుల బెంచ్ తీర్పు చెప్పింది.

వాస్తవాలు: మద్రాస్‌లోని ఒక ప్రభుత్వ ఉత్తర్వు వైద్య, ఇంజనీరింగ్ కళాశాలల్లో సీట్లను మతపరమైన/కుల ప్రాతిపదికన రిజర్వ్ చేసింది, దీనిని ఆర్టికల్ 46 (బలహీన వర్గాల విద్యా ప్రయోజనాల ప్రోత్సాహం) ముందుకు తీసుకెళ్లే ప్రయత్నంగా రాష్ట్రం సమర్థించుకుంది.

తీర్పు: ఆర్టికల్ 15 కింద అమలు సాధ్యమైన సమానత్వ హక్కును ఉల్లంఘిస్తున్నందున ఆ ఉత్తర్వును సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది — ఆదేశిక సూత్రం, ప్రాథమిక హక్కు మధ్య వైరుధ్యం ఏర్పడితే ప్రాథమిక హక్కే ప్రాధాన్యత పొందుతుందని తీర్పు చెప్పింది. ఈ తీర్పు నేరుగా భారతదేశపు తొలి రాజ్యాంగ సవరణకు కారణమైంది, ఆర్టికల్ 15(4)ని చేర్చిన 1951 నాటి రాజ్యాంగం (మొదటి సవరణ) చట్టం. ఈ కేసుపై పూర్తి స్వతంత్ర పోస్టు యూనిట్ IIIలోని కేస్-లా జాబితాలో లభిస్తుంది.

ఈ పోస్ట్ దాటి

చంపకం దొరైరాజన్ కేసు గోలక్‌నాథ్, కేశవానంద భారతి, మినర్వా మిల్స్ కేసుల ద్వారా దశాబ్దాలుగా సాగిన ప్రాథమిక హక్కులు-ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య చర్చకు తొలి అధ్యాయం మాత్రమే — ఆ పూర్తి సంబంధం ఈ యూనిట్‌లోని నాలుగవ పోస్టు అంశం. తర్వాతి రెండు పోస్టులు ముందుగా పునాదిని నిర్మిస్తాయి — పార్ట్ IVలోని అనేక ఆర్టికల్స్‌ను సంప్రదాయబద్ధంగా ఎలా వర్గీకరిస్తారు, మరియు 1950 నుండి కోర్టులు వాటిని ఎలా అమలు చేసి, వ్యాఖ్యానించాయి.

తప్పనిసరిగా తెలుసుకోవాల్సినవి

• "రాజ్యం" అనే ఆర్టికల్ 12 నిర్వచనాన్ని పార్ట్ IVకు ఆర్టికల్ 36 విస్తరిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 37 ఆదేశిక సూత్రాలను న్యాయసాధ్యం కానివిగా చేస్తుంది, కానీ "దేశ పరిపాలనలో ప్రాథమికమైనవి"గా, వాటిని అమలు చేయడం రాజ్యం విధిగా పేర్కొంటుంది.
• ఈ భావన 1937 నాటి ఐర్లాండ్ రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 45 నుండి తీసుకోబడింది.
• స్టేట్ ఆఫ్ మద్రాస్ v. చంపకం దొరైరాజన్ (1951) కేసు అమలు సాధ్యమైన ప్రాథమిక హక్కు, న్యాయసాధ్యం కాని ఆదేశిక సూత్రంపై ప్రాధాన్యత పొందుతుందని మొదటిసారి స్థాపించి, నేరుగా మొదటి సవరణకు కారణమైంది.

తెలుసుకుంటే మంచిది

• ఐర్లాండ్ నిబంధన కూడా 1931 నాటి స్పానిష్ రిపబ్లికన్ రాజ్యాంగం నుండి ప్రేరణ పొందింది.
• భారత రాజ్యాంగ చరిత్రలో, ఆదేశిక సూత్రాలకు అత్యంత దగ్గరి పూర్వరూపం 1935 నాటి గవర్నమెంట్ ఆఫ్ ఇండియా చట్టం కింద గవర్నర్-జనరల్, ప్రొవిన్షియల్ గవర్నర్లకు జారీ చేయబడిన కట్టుబాటు లేని "ఇన్‌స్ట్రుమెంట్ ఆఫ్ ఇన్‌స్ట్రక్షన్స్" — ఇది రాజ్యాంగపరమైన ఆదేశం కంటే పరిపాలనాపరమైన మార్గదర్శకత్వం మాత్రమే.
• పార్ట్ IVను న్యాయసాధ్యం కానిదిగా రూపొందించడాన్ని రాజ్యాంగ సభలో డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ సమర్థించారు — ఈ లక్ష్యాలను అమలు చేసే వేగం, ప్రాధాన్యతను నిర్ణయించాల్సింది కోర్టు కాదు, ఓటర్లకు జవాబుదారీగా ఉండే భవిష్యత్ ప్రభుత్వమేనని వాదిస్తూ.

ఆచరణాత్మక ఉదాహరణ

తమ గ్రామంలో పనిచేసే ఉచిత ప్రాథమిక పాఠశాల లేకపోవడం ఆర్టికల్ 45 వాగ్దానం చేసిన బాల్య సంరక్షణ, విద్యను ఉల్లంఘిస్తుందని వాదిస్తూ ఒక గ్రామంలోని తల్లిదండ్రుల బృందం రాష్ట్ర ప్రభుత్వంపై రిట్ పిటిషన్ దాఖలు చేసిందనుకుందాం. ఆర్టికల్ 37ను వర్తింపజేస్తే, కేవలం ఆర్టికల్ 45 బలంపైనే పాఠశాలను నిర్మించి, సిబ్బందిని నియమించమని ప్రభుత్వాన్ని ఆదేశించలేదు, ఎందుకంటే ఆర్టికల్ 45 ఒక ఆదేశిక సూత్రం, అది అమలు సాధ్యం కానిది. తల్లిదండ్రుల పరిహారం, ఏదైనా ఉంటే, బదులుగా అమలు సాధ్యమైన ఆర్టికల్ 21ఎ కింద (6 నుండి 14 సంవత్సరాల పిల్లలకు) విద్యా హక్కుపై, పిల్లల ఉచిత నిర్బంధ విద్యా హక్కు చట్టం 2009తో కలిపి నిర్మించాల్సి ఉంటుంది — ఈ ఆదేశిక సూత్రం యొక్క ఆకాంక్షను న్యాయసాధ్యమైనదిగా మార్చడానికి పార్లమెంట్ ప్రత్యేకంగా చేసిన సాధారణ చట్టం ఇదే.

త్వరిత పునశ్చరణ అంశాలు

• పార్ట్ IV, ఆర్టికల్ 36–51లో రాష్ట్ర విధాన ఆదేశిక సూత్రాలు ఉన్నాయి.
• ఆర్టికల్ 37: న్యాయసాధ్యం కానిది, కానీ పరిపాలనలో ప్రాథమికమైనది, దానిని వర్తింపజేయడం రాజ్యం విధి.
• 1937 నాటి ఐర్లాండ్ రాజ్యాంగం నుండి తీసుకోబడింది (1931 స్పెయిన్ ప్రభావితం చేసింది).
• స్వభావం: రాజ్యానికి సానుకూల సూచనలు, నిబంధనలు కాదు; రాజ్యాన్ని ఉద్దేశించినవి, వ్యక్తులను కాదు.
• ప్రాముఖ్యత: రాజ్యాంగపు మనస్సాక్షి, పరిపాలనకు కొలమానం, ప్రాథమిక హక్కుల వ్యాఖ్యానానికి సహాయం, ప్రధాన సంక్షేమ చట్టాలకు మూలం.
• చంపకం దొరైరాజన్ (1951): అమలు సాధ్యమైన ప్రాథమిక హక్కు, విభేదించే న్యాయసాధ్యం కాని ఆదేశిక సూత్రంపై ప్రాధాన్యత పొందుతుందనడానికి తొలి ఉదాహరణ — మొదటి రాజ్యాంగ సవరణకు ప్రత్యక్ష కారణం.