2. రాష్ట్ర విధాన ఆదేశిక సూత్రాల వర్గీకరణ

ఇది కాన్‌స్టిట్యూషనల్ లా-I, యూనిట్ 5లో రెండవ పోస్ట్. ఆదేశిక సూత్రాలు అంటే ఏమిటో, అవి ఎక్కడి నుండి వచ్చాయో, ఆర్టికల్ 37 వాటిని ఎందుకు న్యాయసాధ్యం కానివిగా, కానీ పరిపాలనలో ప్రాథమికమైనవిగా చేస్తుందో మునుపటి పోస్టు వివరించింది. పార్ట్ IVలోని దాదాపు ఇరవై ఆర్టికల్స్‌ను సంప్రదాయబద్ధంగా ఎలా వర్గీకరిస్తారో ఈ పోస్ట్ వివరిస్తుంది.

ఈ అంశం పరిష్కరించే సమస్య

పార్ట్ IV ఆర్టికల్ 36 నుండి ఆర్టికల్ 51 వరకు సాగుతుంది, ఈ చిన్న పరిధిలో జీవన వేతనం, గ్రామ పంచాయతీలు, గోవుల రక్షణ, ఏకరూప పౌర స్మృతి, ప్రపంచ శాంతి వంటి భిన్నమైన అంశాలను తాకుతుంది. వరుస సంఖ్యల క్రమంలో ఒక ఆర్టికల్ తర్వాత మరొకటి చదివితే, ఈ భాగం తర్కం లేని జాబితాగా అనిపిస్తుంది. పరీక్షలకు సిద్ధమవుతున్న విద్యార్థులకు — మరియు ఒక నిర్దిష్ట కేసులో ఒక నిర్దిష్ట ఆదేశిక సూత్రానికి ఎంత ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలో నిర్ణయించే కోర్టులకు — ఈ ఆర్టికల్స్‌ను వాటి అంతర్లీన ఆలోచన ఆధారంగా సమూహపరచే ఒక మార్గం అవసరం. రాజ్యాంగ న్యాయ శాస్త్రవేత్తలు, ముఖ్యంగా ఎం.పి. జైన్, సరిగ్గా ఇలాంటి మూడు-వర్గాల వర్గీకరణను అభివృద్ధి చేశారు. ఈ వర్గీకరణ ఒక అకడమిక్, బోధనా సౌలభ్యం కోసం ఉద్దేశించినదని గుర్తుంచుకోవాలి — రాజ్యాంగ పాఠంలో ఎక్కడా ఈ పదజాలం కనిపించదు — కానీ "ఆదేశిక సూత్రాలను వర్గీకరించండి" అనే ప్రశ్నలకు జవాబు ఇవ్వడానికి ఇదే ప్రామాణిక చట్రం.

సామ్యవాద సూత్రాలు (Socialistic Principles)

ఇది అతిపెద్దది, పరీక్షల్లో అత్యధికంగా అడిగే సమూహం. ఈ సూత్రాలు ఆర్థిక, సామాజిక న్యాయానికి కట్టుబడిన సంక్షేమ రాజ్యాన్ని నిర్మించమని, అసమానతను తగ్గించమని, ప్రతి పౌరుడికి కేవలం నామమాత్రంగా కాకుండా నిజమైన గౌరవప్రదమైన జీవితావకాశాన్ని ఇవ్వమని రాజ్యానికి ఆదేశిస్తాయి.

జాతీయ జీవితంలోని అన్ని సంస్థలకు సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయం మార్గనిర్దేశం చేసే సామాజిక వ్యవస్థను సురక్షితం చేయడం ద్వారా ప్రజల సంక్షేమాన్ని ప్రోత్సహించమని ఆర్టికల్ 38 రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది, 44వ సవరణ తర్వాత ప్రత్యేకంగా ఆదాయం, హోదా, సౌకర్యాలు, అవకాశాలలో అసమానతలను తగ్గించమని కూడా. ఆర్టికల్ 39 అనేక నిర్దిష్ట లక్ష్యాలను జాబితా చేస్తుంది: పౌరులందరికీ తగిన జీవనోపాధి సాధనం (39(ఎ)); సమాజంలోని భౌతిక వనరులను కొద్దిమంది చేతుల్లో సంపద కేంద్రీకృతం కాకుండా ఉమ్మడి ప్రయోజనానికి ఉపయోగపడేలా పంపిణీ చేయడం (39(బి) మరియు (సి) — తర్వాత ఆర్టికల్ 31సి వివాదానికి కేంద్రంగా మారిన రెండు క్లాజులు, వీటిని ఈ యూనిట్‌లోని నాలుగవ పోస్టులో పరిశీలిస్తాము); స్త్రీ, పురుషులకు సమాన పనికి సమాన వేతనం (39(డి)) — ఈ క్లాజును ఆర్టికల్ 14, 16లోకి చదవడం ద్వారా పరోక్షంగా అమలు చేయించవచ్చని రణధీర్ సింగ్ v. యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1982) కేసులో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు చెప్పింది, ఈ యూనిట్ మూడవ పోస్టులో పరిశీలించబడింది; పిల్లలతో సహా కార్మికులను అనువుకాని ఉద్యోగాలలోకి బలవంతం చేయకుండా, దోపిడీ నుండి రక్షించడం (39(ఇ) మరియు (ఎఫ్)). 42వ సవరణ ద్వారా చేర్చబడిన ఆర్టికల్ 39ఎ, ఆర్థిక లేదా ఇతర అసమర్థత కారణంగా ఏ పౌరుడికీ న్యాయం పొందే అవకాశాలు నిరాకరించబడకుండా సమాన న్యాయాన్ని, ఉచిత న్యాయ సహాయాన్ని అందించమని రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది — ఇది న్యాయ సేవల ప్రాధికార చట్టం 1987కు ప్రత్యక్ష మూలం. రాజ్యం ఆర్థిక సామర్థ్యానికి లోబడి, నిరుద్యోగం, వృద్ధాప్యం, అనారోగ్యం, వైకల్యం సందర్భాలలో పని హక్కు, విద్యా హక్కు, ప్రజా సహాయ హక్కును ఆర్టికల్ 41 సురక్షితం చేస్తుంది. న్యాయమైన, మానవీయమైన పని పరిస్థితులను, ప్రసూతి సహాయాన్ని సురక్షితం చేయాలని ఆర్టికల్ 42 రాజ్యాన్ని కోరుతుంది. కార్మికులకు జీవన వేతనం, గౌరవప్రదమైన జీవన ప్రమాణాన్ని సురక్షితం చేయాలని ఆర్టికల్ 43 బాధ్యత ఇస్తుంది, అయితే (42వ సవరణ ద్వారా చేర్చబడిన) ఆర్టికల్ 43ఎ పారిశ్రామిక సంస్థల నిర్వహణలో కార్మికుల భాగస్వామ్యాన్ని సురక్షితం చేసేందుకు చర్యలు తీసుకోమని రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది.

గాంధేయ సూత్రాలు (Gandhian Principles)

ఈ సమూహం మహాత్మా గాంధీ యొక్క ఆర్థిక, సామాజిక తత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది — వికేంద్రీకృత, గ్రామ-ఆధారిత స్వయం-పరిపాలన, సమాజంలోని బలహీన వర్గాల అభ్యున్నతి, స్వయం సమృద్ధమైన గ్రామీణ ఆర్థిక జీవితం — గాంధీ స్వయంగా రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించకపోయినా, రాజ్యాంగ సభలోని గాంధేయ ఆలోచనాపరుల ప్రభావాన్ని ప్రతిబింబిస్తూ.

గ్రామ పంచాయతీలను నిర్వహించి, స్వయం-ప్రభుత్వ యూనిట్లుగా పనిచేయడానికి అవసరమైన అధికారాలు, అధికారిత్వాన్ని వాటికి కల్పించే చర్యలు తీసుకోమని ఆర్టికల్ 40 రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది — చివరికి 73వ రాజ్యాంగ సవరణ, పంచాయతీలపై పార్ట్ IXగా పరిణమించిన బీజం ఇదే. 2011లో 97వ సవరణ ద్వారా చేర్చబడిన ఆర్టికల్ 43బి, సహకార సంఘాల స్వచ్ఛంద ఏర్పాటు, స్వతంత్ర పనితీరు, ప్రజాస్వామిక నియంత్రణ, వృత్తిపరమైన నిర్వహణను ప్రోత్సహించమని రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది. ప్రజలలోని బలహీన వర్గాల, ముఖ్యంగా షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలను ప్రత్యేక శ్రద్ధతో ప్రోత్సహించి, సామాజిక అన్యాయం, దోపిడీ నుండి వారిని రక్షించాలని ఆర్టికల్ 46 కోరుతుంది — చంపకం దొరైరాజన్ కేసులో మద్రాస్ ప్రభుత్వం విఫలంగా ఆధారపడిన నిబంధన ఇదే. పోషకాహార స్థాయిని, జీవన ప్రమాణాన్ని పెంచి, ప్రజారోగ్యాన్ని మెరుగుపరచాలని, ప్రత్యేకంగా ఆరోగ్యానికి హానికరమైన మత్తు పానీయాలు, మందుల వినియోగాన్ని నిషేధించే దిశగా పనిచేయాలని ఆర్టికల్ 47 రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది — నిషేధంపై గాంధీ స్వంత బలమైన అభిప్రాయాలను ప్రతిబింబిస్తూ. వ్యవసాయాన్ని, పశుసంవర్ధకాన్ని ఆధునిక, శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో నిర్వహించమని, ప్రత్యేకంగా ఆవులు, దూడలు, ఇతర పాలు ఇచ్చే, పని చేసే పశువుల జాతులను సంరక్షించి, వాటి వధను నిషేధించే చర్యలు తీసుకోమని ఆర్టికల్ 48 రాజ్యాన్ని కోరుతుంది.

ఉదారవాద-బౌద్ధిక సూత్రాలు (Liberal-Intellectual Principles)

ఈ చివరి సమూహానికి ఒకే ఏకీకృత అంశం లేదు; బదులుగా చట్టం, సంస్కృతి, విజ్ఞానశాస్త్రం, అంతర్జాతీయ సంబంధాలపై విస్తృతంగా ఉదారవాద దృక్పథాన్ని ప్రతిబింబించే భవిష్యత్-దృష్టి కలిగిన, ఆధునికీకరణ లక్ష్యాల సమూహాన్ని ఇది కలిపి ఉంచుతుంది.

భారతదేశం అంతటా పౌరులకు ఏకరూప పౌర స్మృతిని (Uniform Civil Code) సురక్షితం చేయడానికి ప్రయత్నించమని ఆర్టికల్ 44 రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది. (ఆర్టికల్ 21ఎ ప్రవేశపెట్టడంతో పాటు 86వ సవరణ 2002 ద్వారా తిరిగి రాయబడిన) ఆర్టికల్ 45, ఇప్పుడు ఆరు సంవత్సరాల వయస్సు పూర్తయ్యేవరకు ఉన్న పిల్లలందరికీ బాల్య సంరక్షణ, విద్యను అందించడానికి ప్రయత్నించమని రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది. 42వ సవరణ ద్వారా చేర్చబడిన ఆర్టికల్ 48ఎ, పర్యావరణాన్ని రక్షించి, మెరుగుపరచమని, దేశంలోని అడవులు, వన్యప్రాణులను సంరక్షించమని రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది. జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగినవిగా ప్రకటించబడిన కళాత్మక లేదా చారిత్రక ప్రాముఖ్యత గల స్మారక చిహ్నాలు, స్థలాలు, వస్తువులను రక్షించమని ఆర్టికల్ 49 రాజ్యాన్ని కోరుతుంది. రాజ్యం ప్రజా సేవలలో న్యాయవ్యవస్థను కార్యనిర్వాహక వర్గం నుండి వేరు చేసేందుకు చర్యలు తీసుకోమని ఆర్టికల్ 50 ఆదేశిస్తుంది — క్రిమినల్ ప్రొసీజర్ కోడ్ ద్వారా మేజిస్ట్రసీ విభజన ద్వారా గణనీయంగా సాధించబడిన లక్ష్యం ఇది. అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రతను ప్రోత్సహించడానికి, దేశాల మధ్య న్యాయమైన, గౌరవప్రదమైన సంబంధాలను కొనసాగించడానికి, అంతర్జాతీయ చట్టం, ఒప్పంద బాధ్యతల పట్ల గౌరవాన్ని పెంపొందించడానికి, మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా అంతర్జాతీయ వివాదాల పరిష్కారాన్ని ప్రోత్సహించడానికి ప్రయత్నించమని ఆర్టికల్ 51 రాజ్యాన్ని కోరుతుంది.

వర్గం	ముఖ్య ఆర్టికల్స్	ప్రధాన ఆలోచన
సామ్యవాద	38, 39, 39ఎ, 41, 42, 43, 43ఎ	ఆర్థిక, సామాజిక న్యాయం, సంక్షేమ రాజ్యం, తగిన జీవనోపాధి, కార్మికుల సంక్షేమం, ఉచిత న్యాయ సహాయం
గాంధేయ	40, 43బి, 46, 47, 48	గ్రామ స్వయం-ప్రభుత్వం, సహకార సంఘాలు, బలహీన వర్గాల అభ్యున్నతి, నిషేధం, సంప్రదాయ వ్యవసాయం, పశు సంరక్షణ
ఉదారవాద-బౌద్ధిక	44, 45, 48ఎ, 49, 50, 51	ఆధునికీకరణ, భవిష్యత్-దృష్టి లక్ష్యాలు — ఏకరూప పౌర స్మృతి, తొలి విద్య, పర్యావరణం, సంస్కృతి, న్యాయవ్యవస్థ విభజన, ప్రపంచ శాంతి

తప్పనిసరిగా తెలుసుకోవాల్సినవి

• సామ్యవాద, గాంధేయ, ఉదారవాద-బౌద్ధిక అనే మూడు-వర్గాల వర్గీకరణ ఒక అకడమిక్ సంప్రదాయం (ఎక్కువగా ఎం.పి. జైన్‌తో ముడిపడినది), రాజ్యాంగ పాఠంలో కనిపించే విభజన కాదు.
• ఆర్టికల్ 39(బి), 39(సి) తర్వాత ఆర్టికల్ 31సికి, తర్వాతి కంటే ఒక పోస్టు తర్వాత పరిశీలించే మొత్తం ప్రాథమిక హక్కులు-ఆదేశిక సూత్రాల వివాదానికి కేంద్రంగా మారిన రెండు క్లాజులు.
• ఆర్టికల్ 40 (గ్రామ పంచాయతీలు) 73వ సవరణకు ప్రత్యక్ష రాజ్యాంగ బీజం.
• ఆర్టికల్ 44 (ఏకరూప పౌర స్మృతి), ఆర్టికల్ 48ఎ (పర్యావరణం) అత్యధికంగా పరీక్షించబడే వ్యక్తిగత ఆదేశిక సూత్రాలలో రెండు.

తెలుసుకుంటే మంచిది

• కొంతమంది రచయితలు కొన్ని ఆర్టికల్స్‌ను వేరుగా ఉంచుతారు — ఉదాహరణకు ఆర్టికల్ 47లోని పోషకాహార క్లాజును సామ్యవాదంగా, నిషేధ క్లాజును మాత్రమే గాంధేయంగా పరిగణిస్తారు. వేర్వేరు పాఠ్యపుస్తకాలు ఈ గీతలను కొద్దిగా వేర్వేరుగా గీస్తాయి; నిర్దిష్ట పట్టికను కంఠస్థం చేయడం కంటే ప్రతి ఆర్టికల్ యొక్క అంతర్లీన తత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడం మంచిది.
• ఆర్టికల్ 43బి 2011లో 97వ సవరణ ద్వారా మాత్రమే చేర్చబడింది — పార్ట్ IVలో చాలా భాగం 1976 నాటి 42వ సవరణ ద్వారా స్థిరపడిన కంటే చాలా తర్వాత.
• ఆర్టికల్ 45 ప్రస్తుత పాఠం (ఆరు సంవత్సరాల వరకు బాల్య సంరక్షణ) 1950 నాటి అసలు పాఠానికి 2002 నాటి ప్రత్యామ్నాయం — ఆ అసలు పాఠం పద్నాలుగు సంవత్సరాల వరకు పిల్లలందరికీ ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను వాగ్దానం చేసింది — ఆ అసలు వాగ్దానం అమలు సాధ్యమైన ఆర్టికల్ 21ఎలోకి తరలింది.

ఆచరణాత్మక ఉదాహరణ

ఆర్టికల్ 39ఎ (సమాన న్యాయం, ఉచిత న్యాయ సహాయం), ఆర్టికల్ 40 (గ్రామ పంచాయతీలు), ఆర్టికల్ 51 (అంతర్జాతీయ శాంతి)లను మూడు-వర్గాల చట్రం కింద వర్గీకరించమని ఒక పరీక్ష ప్రశ్న అడిగిందనుకుందాం. పైన చెప్పిన చట్రాన్ని వర్తింపజేస్తే: ఆర్టికల్ 39ఎ సామ్యవాద సమూహానికి చెందుతుంది, ఎందుకంటే ఇది భారతదేశంలోని వ్యక్తులకు ఆర్థిక, సామాజిక న్యాయాన్ని సురక్షితం చేయడం గురించి; ఆర్టికల్ 40 గాంధేయ సమూహానికి చెందుతుంది, ఎందుకంటే ఇది గ్రామ-స్థాయి స్వయం-పరిపాలన ఆదర్శాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది; ఆర్టికల్ 51 ఉదారవాద-బౌద్ధిక సమూహానికి చెందుతుంది, ఎందుకంటే ఇది ఏదైనా ఒకే దేశీయ సామాజిక లేదా ఆర్థిక లక్ష్యం కంటే బయటకు, దేశాల సమాజంలో భారతదేశపు ప్రవర్తన వైపు చూస్తుంది.

త్వరిత పునశ్చరణ అంశాలు

• మూడు-వర్గాల వర్గీకరణ: సామ్యవాద, గాంధేయ, ఉదారవాద-బౌద్ధిక — ఒక అకడమిక్ సాధనం, రాజ్యాంగ పాఠం కాదు.
• సామ్యవాద: ఆర్టికల్స్ 38, 39, 39ఎ, 41, 42, 43, 43ఎ — సంక్షేమ రాజ్యం, ఆర్థిక న్యాయం, కార్మికుల హక్కులు.
• గాంధేయ: ఆర్టికల్స్ 40, 43బి, 46, 47, 48 — గ్రామ స్వయం-ప్రభుత్వం, సహకార సంఘాలు, బలహీన వర్గాలు, నిషేధం, సంప్రదాయ వ్యవసాయం.
• ఉదారవాద-బౌద్ధిక: ఆర్టికల్స్ 44, 45, 48ఎ, 49, 50, 51 — ఏకరూప పౌర స్మృతి, తొలి విద్య, పర్యావరణం, స్మారక చిహ్నాలు, న్యాయవ్యవస్థ విభజన, ప్రపంచ శాంతి.
• ఆర్టికల్ 39(బి)/(సి) తర్వాత పరిశీలించే మొత్తం ప్రాథమిక హక్కులు-ఆదేశిక సూత్రాల సంబంధానికి కీలక బిందువు.