1. నిర్దిష్ట ఉపశమన చట్టం, 1963 — స్వభావం, నిర్మాణం మరియు ఉపశమన రకాలు

ఒప్పందం ఉల్లంఘించబడినప్పుడు సాధారణ పరిష్కారం డ్యామేజెస్. కానీ బాధిత పార్టీకి నిజంగా కావలసినది డబ్బు కాకపోవచ్చు — కొన్నిసార్లు న్యాయమైన ఫలితం అంటే, ఎదుటి పక్షం వాగ్దానం చేసిన పనిని ఖచ్చితంగా చేయించడమే. దానిని సాధ్యం చేసే చట్టమే నిర్దిష్ట ఉపశమన చట్టం, 1963 (Specific Relief Act, 1963). ఈ యూనిట్ మొత్తం అది ఇచ్చే ఉపశమనాల గురించే.

ఈ చట్టం కింద ఐదు రకాల ఉపశమనాలు

సెక్షన్లు 5–8

స్వాధీనం తిరిగి పొందడం

ఆస్తిని — భూమి లేదా వస్తువులను — తిరిగి పొందడం

సెక్షన్లు 9–25

స్పెసిఫిక్ పెర్ఫార్మెన్స్

వాగ్దానాన్ని నిజంగా నెరవేర్చేలా బలవంతం చేయడం

సెక్షన్లు 26–33

సవరణ, రద్దు, రద్దీకరణ

పత్రాన్ని సరిచేయడం, రద్దు చేయడం లేదా చెల్లనిదిగా ప్రకటించడం

సెక్షన్లు 34–35

డిక్లరేటరీ డిక్రీలు

మీ చట్టపరమైన హోదా లేదా హక్కును కోర్టు ప్రకటించడం

సెక్షన్లు 36–42

నివారణ ఉపశమనం

ఇంజంక్షన్లు — తప్పు జరగకముందే ఆపడం

ఈ టాపిక్ పరిష్కరించే సమస్య

యూనిట్ I నుండి IV వరకు, ఒప్పందం ఉల్లంఘించబడితే బాధిత పార్టీకి డ్యామేజెస్ క్లెయిమ్ ఉంటుందని నేర్చుకున్నారు. కానీ డ్యామేజెస్ నిజంగా ఏమి చేస్తాయో ఆలోచించండి: అవి మీ చేతిలో డబ్బు పెట్టి, ఎదుటి పక్షాన్ని తన వాగ్దానం నుండి తప్పించుకోనిస్తాయి. కొన్నిసార్లు అది సరిపోతుంది — ఒక షాపు 100 బస్తాల సిమెంట్ ఇవ్వకపోతే, మీరు వేరే చోట కొని ధర తేడాను క్లెయిమ్ చేయవచ్చు. కానీ ఒక అమ్మకందారుడు మీరు ఒప్పందం చేసుకున్న ఆ ప్రత్యేక స్థలాన్ని రిజిస్టర్ చేయడానికి నిరాకరిస్తే, ఎంత డబ్బు ఇచ్చినా ఆ స్థలం మీకు రాదు. వస్తువు విలువ కాదు, వస్తువే మీకు దక్కాలి అని చట్టం చెప్పే సందర్భాల గురించే ఈ యూనిట్.

"స్పెసిఫిక్ రిలీఫ్" అంటే ఏమిటి

స్పెసిఫిక్ రిలీఫ్ అంటే in specie ఉపశమనం — అంటే, పార్టీకి హక్కు ఉన్న ఖచ్చితమైన వస్తువును ఇవ్వడం, దాని డబ్బు విలువను కాదు. డ్యామేజెస్ అనేది ప్రత్యామ్నాయ పరిష్కారం (పెర్ఫార్మెన్స్‌కు బదులుగా డబ్బు) అయితే, స్పెసిఫిక్ రిలీఫ్ అనేది అమలు చేసే పరిష్కారం (పెర్ఫార్మెన్స్ నిజంగా జరగడం, ఆస్తి నిజంగా దక్కడం, పత్రం సరిచేయబడటం).

నిర్దిష్ట ఉపశమన చట్టం, 1963 (Act 47 of 1963) ఇలాంటి ఉపశమనాన్ని ఎప్పుడు క్లెయిమ్ చేయవచ్చో నిర్వచించే చట్టం. ఇది 13 డిసెంబర్ 1963న ఆమోదం పొంది, 1 మార్చి 1964 నుండి అమలులోకి వచ్చింది, పాత 1877 చట్టం స్థానంలో.

డ్యామేజెస్ ఎప్పుడూ సరిపోవు — ఎందుకు

భారత ఒప్పంద చట్టం, 1872లోని సెక్షన్ 73 కింద డ్యామేజెస్ ఒక ఊహపై ఆధారపడతాయి: బాధిత పార్టీ మార్కెట్‌కు వెళ్లి ప్రత్యామ్నాయాన్ని పొందగలడు, తేడాకు పరిహారం పొందగలడు. మూడు సాధారణ సందర్భాలలో ఈ ఊహ విఫలమవుతుంది:

• విషయవస్తువు ప్రత్యేకమైనది — ఒక నిర్దిష్ట ఇల్లు, ఒక నిర్దిష్ట వ్యవసాయ భూమి, అరుదైన చిత్రం, ఎక్కడా ట్రేడ్ కాని ప్రైవేట్ కంపెనీ షేర్లు.
• నష్టాన్ని కొలవలేము — వాది నిజంగా ఎంత కోల్పోయాడో లెక్కించడానికి మార్కెట్ ప్రమాణం ఏదీ లేదు.
• డబ్బు పరిస్థితిని పునరుద్ధరించదు — ఉదాహరణకు, ఒక వ్యక్తిని తన సొంత ఇంటి నుండి బయటకు గెంటివేస్తే, అతనికి కావలసినది అద్దె విలువ కాదు, ఇల్లే.

ఈ మూడింటిలోనూ డ్యామేజెస్ ఇస్తే బాధిత పార్టీ నిజంగా నష్టపోతాడు. ఆ ఖాళీని పూరించేదే నిర్దిష్ట ఉపశమన చట్టం.

చట్టం నిర్మాణం — మూడు భాగాలు, ఎనిమిది అధ్యాయాలు

ఈ చట్టంలో ప్రస్తుతం 44 సెక్షన్లు ఉన్నాయి, వాటిలో సెక్షన్లు 43, 44 రద్దు చేయబడ్డాయి (Repealing and Amending Act, 1974 ద్వారా). నిర్మాణం ఇలా ఉంది:

భాగం	అధ్యాయం	సెక్షన్లు	విషయం
భాగం I — ప్రాథమికం	—	1–4	పేరు, నిర్వచనాలు, సేవింగ్స్, పౌర హక్కులు మాత్రమే
భాగం II — నిర్దిష్ట ఉపశమనం	అధ్యాయం I	5–8	ఆస్తి స్వాధీనం తిరిగి పొందడం
	అధ్యాయం II	9–25	ఒప్పందాల స్పెసిఫిక్ పెర్ఫార్మెన్స్
	అధ్యాయం III	26	పత్రాల సవరణ (రెక్టిఫికేషన్)
	అధ్యాయం IV	27–30	ఒప్పందాల రద్దు (రిసిషన్)
	అధ్యాయం V	31–33	పత్రాల రద్దీకరణ (క్యాన్సిలేషన్)
	అధ్యాయం VI	34–35	డిక్లరేటరీ డిక్రీలు
భాగం III — నివారణ ఉపశమనం	అధ్యాయం VII	36–37	ఇంజంక్షన్లు — సాధారణంగా
	అధ్యాయం VIII	38–42	శాశ్వత ఇంజంక్షన్లు

2018లో ఒక షెడ్యూల్ చేర్చబడింది — ఇది మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టుల వర్గాలను జాబితా చేస్తుంది. దీనిని సెక్షన్లు 20A మరియు 41(ha)తో కలిపి చదవాలి; ఇది ఈ యూనిట్‌లో తర్వాత వస్తుంది.

సెక్షన్ 4 — పౌర హక్కులకు మాత్రమే, శిక్షాచట్టాలకు కాదు

సెక్షన్ 4 — "నిర్దిష్ట ఉపశమనాన్ని వ్యక్తిగత పౌర హక్కులను అమలు చేసే ఉద్దేశ్యంతో మాత్రమే ఇవ్వవచ్చు, కేవలం ఒక శిక్షాచట్టాన్ని అమలు చేసే ఉద్దేశ్యంతో కాదు."

ఇది మొత్తం చట్టం యొక్క సరిహద్దు రేఖ. కోర్టు ఈ పరిష్కారాలను మీ వ్యక్తిగత హక్కును — మీ టైటిల్, మీ ఒప్పందం, మీ స్వాధీనాన్ని — రక్షించడానికి వాడుతుంది. ఎవరినైనా శిక్షించడానికి లేదా క్రిమినల్ చట్టాన్ని అమలు చేయడానికి వెనుకదారిగా వాడదు. కాబట్టి పొరుగువాడు నేరం చేస్తున్నాడనే కారణంతో ఇంజంక్షన్ కోరలేరు — తన సొంత పౌర హక్కు ఉల్లంఘించబడుతోందని చూపాలి.

సెక్షన్ 3 — ఈ చట్టం తీసివేయనివి

సెక్షన్ 3 ఒక సేవింగ్స్ నిబంధన. ఒప్పందం కింద ఒక వ్యక్తికి ఉన్న స్పెసిఫిక్ పెర్ఫార్మెన్స్ కాకుండా మిగిలిన ఏ ఉపశమన హక్కునూ ఈ చట్టంలోని ఏదీ తీసివేయదు; భారత రిజిస్ట్రేషన్ చట్టం, 1908 అమలును కూడా ప్రభావితం చేయదు. సరళంగా చెప్పాలంటే: నిర్దిష్ట ఉపశమన చట్టం పరిష్కారాలను జోడిస్తుంది; ఒప్పంద చట్టం కింద డ్యామేజెస్ కోసం దావా వేసే మీ సాధారణ హక్కును రద్దు చేయదు.

2018 సవరణ — ఈ చట్టం చరిత్రలో అతిపెద్ద మార్పు

నిర్దిష్ట ఉపశమన (సవరణ) చట్టం, 2018 (Act 18 of 2018) 1 అక్టోబర్ 2018 నుండి అమలులోకి వచ్చి, చట్టం స్వభావాన్నే మార్చింది. దానికి ముందు స్పెసిఫిక్ పెర్ఫార్మెన్స్ ఒక మినహాయింపు, కోర్టు విచక్షణపై ఆధారపడిన పరిష్కారం — డ్యామేజెస్ సరిపోని చోట మాత్రమే కోర్టు దానిని ఇచ్చేది, పాత సెక్షన్ 20 కోర్టుకు నిరాకరించే విస్తృత విచక్షణ ఇచ్చేది. సవరణ తర్వాత:

• సెక్షన్ 10 పూర్తిగా మార్చబడింది — స్పెసిఫిక్ పెర్ఫార్మెన్స్ కోర్టు ద్వారా "అమలు చేయబడుతుంది (shall be enforced)", కేవలం సెక్షన్లు 11(2), 14, 16కు లోబడి. విచక్షణ పోయింది.
• పాత సెక్షన్ 20 ("కోర్టు విచక్షణ మరియు అధికారాలు") తొలగించబడింది — దాని స్థానంలో పూర్తిగా కొత్త పరిష్కారం: సబ్‌స్టిట్యూటెడ్ పెర్ఫార్మెన్స్.
• సెక్షన్ 14 తిరిగి రాయబడింది — "పరిహారం సరిపోతుంది" అనే కారణం, అమలు చేయలేని ఒప్పందాల జాబితా నుండి తొలగించబడింది.
• కొత్త సెక్షన్లు 14A, 20A, 20B, 20C మరియు 41(ha) చేర్చబడ్డాయి — కోర్టు నియమించే నిపుణులు, మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులు, ప్రత్యేక కోర్టులు, 12 నెలల గడువు గురించి.

ఈ మార్పుల వెనుక ఉన్న విధానం ease of doing business — ముఖ్యంగా నిర్మాణ మరియు మౌలిక సదుపాయాల ఒప్పందాలు, సుదీర్ఘ డ్యామేజెస్ కేసులుగా మారకుండా, నిజంగా నెరవేర్చబడాలి.

తప్పకుండా తెలుసుకోవాలి

• నిర్దిష్ట ఉపశమన చట్టం, 1963 = Act 47 of 1963; 1 మార్చి 1964 నుండి అమలు; 1877 చట్టం స్థానంలో వచ్చింది.
• 44 సెక్షన్లు; సెక్షన్లు 43, 44 రద్దు; మూడు భాగాలు, ఎనిమిది అధ్యాయాలు, 2018లో చేర్చిన ఒక షెడ్యూల్.
• ఐదు రకాల ఉపశమనాలు: స్వాధీనం తిరిగి పొందడం (5–8), స్పెసిఫిక్ పెర్ఫార్మెన్స్ (9–25), సవరణ/రద్దు/రద్దీకరణ (26–33), డిక్లరేటరీ డిక్రీలు (34–35), నివారణ ఉపశమనం అంటే ఇంజంక్షన్లు (36–42).
• సెక్షన్ 4 — వ్యక్తిగత పౌర హక్కులను అమలు చేయడానికి మాత్రమే, కేవలం శిక్షాచట్టాన్ని అమలు చేయడానికి కాదు.
• సెక్షన్ 3 — ఇతర ఒప్పంద పరిష్కారాలన్నీ కాపాడబడతాయి; డ్యామేజెస్ అందుబాటులో ఉంటాయి.
• నిర్దిష్ట ఉపశమన (సవరణ) చట్టం, 2018 — 1 అక్టోబర్ 2018 నుండి అమలు; స్పెసిఫిక్ పెర్ఫార్మెన్స్‌ను విచక్షణ నుండి నియమంగా ("shall be enforced") మార్చింది.

తెలుసుకోవాలి

• సెక్షన్ 2(e) ఒక అనుసంధాన నిబంధన: ఈ చట్టంలో వాడబడి ఇక్కడ నిర్వచించని పదాలు, భారత ఒప్పంద చట్టం, 1872లో ఇచ్చిన అర్థాన్నే కలిగి ఉంటాయి. కాబట్టి "కాంట్రాక్ట్", "voidable", "కన్సిడరేషన్" అనే పదాలు యూనిట్ I నుండే చదవాలి.
• 2018 సవరణ ప్రాస్పెక్టివ్‌గా (భవిష్యత్తుకు మాత్రమే) పనిచేస్తుందని అర్థం చేసుకోబడుతుంది — అంటే 1 అక్టోబర్ 2018 తర్వాతి లావాదేవీలకు; అంతకు ముందు పూర్తయిన లావాదేవీలకు కాదు.
• స్పెసిఫిక్ రిలీఫ్ మూలాల్లో ఈక్విటీ ఆధారిత పరిష్కారం. 2018 తర్వాత కూడా ఈక్విటీ సూత్రాలు ఈ చట్టాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి — అన్యాయంగా ప్రవర్తించిన లేదా వాస్తవాలను దాచిన వాదికి సెక్షన్ 16 కింద ఇప్పటికీ ఉపశమనం నిరాకరించవచ్చు.

ఆచరణాత్మక ఉదాహరణ

రమేష్ తన వరంగల్‌లోని పూర్వీకుల ఇంటిని సునీతకు ₹40 లక్షలకు అమ్మడానికి లిఖితపూర్వకంగా ఒప్పుకుంటాడు. సునీత ₹5 లక్షలు అడ్వాన్స్ చెల్లిస్తుంది. సేల్ డీడ్ రిజిస్టర్ కాకముందే ఆస్తి ధరలు పెరగడంతో, రమేష్ అమ్మకాన్ని పూర్తి చేయడానికి నిరాకరించి, అడ్వాన్స్‌ను వడ్డీతో తిరిగి ఇస్తానంటాడు.

సునీతకు డ్యామేజెస్ మాత్రమే పరిష్కారం అయితే, ఆమెకు డబ్బు, బహుశా మార్కెట్ విలువ తేడా వస్తుంది — కానీ ఇల్లు రాదు, ఆ ఇంటి స్థానంలో వేరే ఇల్లు ఉండదు. స్థిరాస్తిని ప్రత్యేకమైనదిగా (unique) పరిగణించడం వల్ల, ఇది సరిగ్గా నిర్దిష్ట ఉపశమన చట్టం ఉద్దేశించిన పరిస్థితి: సునీత స్పెసిఫిక్ పెర్ఫార్మెన్స్ కోసం దావా వేసి, సేల్ డీడ్ అమలు చేయమని రమేష్‌ను ఆదేశించాలని కోర్టును కోరవచ్చు. సెక్షన్ 22 కింద అదే దావాలో స్వాధీనాన్ని కూడా కోరవచ్చు, పెర్ఫార్మెన్స్ నిరాకరించబడితే ప్రత్యామ్నాయంగా అడ్వాన్స్ తిరిగి ఇవ్వమని కూడా కోరవచ్చు.

త్వరిత రివిజన్ పాయింట్లు

• స్పెసిఫిక్ రిలీఫ్ = వస్తువు డబ్బు విలువ కాదు, వస్తువే.
• Act 47 of 1963; 1 మార్చి 1964 నుండి అమలు; Act 18 of 2018 ద్వారా 1 అక్టోబర్ 2018 నుండి సవరణ.
• మూడు భాగాలు, ఎనిమిది అధ్యాయాలు, 44 సెక్షన్లు (43, 44 రద్దు), ఒక షెడ్యూల్.
• ఐదు ఉపశమన శీర్షికలు: స్వాధీనం, స్పెసిఫిక్ పెర్ఫార్మెన్స్, సవరణ/రద్దు/రద్దీకరణ, ప్రకటన, ఇంజంక్షన్.
• సెక్షన్ 4: పౌర హక్కులకు మాత్రమే, శిక్షాచట్టాలకు కాదు. సెక్షన్ 3: ఇతర పరిష్కారాలు కాపాడబడతాయి.
• 2018 సవరణ: స్పెసిఫిక్ పెర్ఫార్మెన్స్ నియమంగా మారింది, పాత సెక్షన్ 20 విచక్షణ తొలగింది, సబ్‌స్టిట్యూటెడ్ పెర్ఫార్మెన్స్ ప్రవేశపెట్టబడింది.