6. ప్రజా విధానానికి వ్యతిరేకమైన ఒప్పందాలు, చట్టవిరుద్ధ కన్సిడరేషన్ మరియు ఆబ్జెక్ట్

మునుపటి మూడు పోస్టులు సమ్మతి తప్పిపోయిన ఒప్పందాలను చూశాయి — ఒక పార్టీ coerce అయ్యింది, ఆధిపత్యం చెందింది, మోసపోయింది, లేదా పొరపాటుపడింది. ఈ పోస్ట్ వేరే వైఫల్యాన్ని చూస్తుంది: పార్టీలు పూర్తిగా, స్వేచ్ఛగా, తెలిసి అంగీకరించిన ఒప్పందాలు — కానీ వారు అంగీకరించిన విషయం చట్టం ఎవరినీ ఒప్పందం చేసుకోనివ్వని విషయం.

ఈ టాపిక్ పరిష్కరించే సమస్య

ఒకే వీధిలో ఇద్దరు వ్యాపారస్తులు ఒకరు మరొకరికి డబ్బు చెల్లించి, తన వ్యాపారాన్ని మూసేసి, జీవితాంతం ఎక్కడా పోటీ చేయకూడదని ఒప్పందం చేసుకుంటారు. ఇద్దరూ దేనికి అంగీకరిస్తున్నారో ఖచ్చితంగా అర్థం చేసుకుంటారు, ఎవరూ ఒత్తిడికి గురికాలేదు, మోసపోలేదు. చట్టం దీన్ని అమలు చేయాలా? సెక్షన్ 23 కాదు అంటుంది — పార్టీలు ఒకరితో ఒకరు ఎలా ప్రవర్తించారో దానితో సంబంధం లేకుండా, ముందుగానే చట్టం గీసిన కొన్ని రేఖలను దాటితే పూర్తిగా సమ్మతితో కుదిరిన ఒప్పందం కూడా విఫలమవుతుంది.

సెక్షన్ 23 — ఆరు గ్రౌండ్లు

సెక్షన్ 23 ప్రకారం ఒప్పందం యొక్క consideration లేదా object ఈ కింది వాటిలో ఏదైనా అయితే చట్టవిరుద్ధం, ఒప్పందం void అవుతుంది: చట్టం నిషేధించినది; అనుమతిస్తే ఏదైనా చట్టం నిబంధనలను భంగపరచేది; మోసపూరితమైనది; మరొకరి వ్యక్తికి లేదా ఆస్తికి హాని కలిగించేది లేదా సూచించేది; లేదా కోర్టు దాన్ని అనైతికంగా లేదా ప్రజా విధానానికి వ్యతిరేకంగా భావించేది.

సెక్షన్ 23 — Consideration లేదా Object ఎప్పుడు చట్టవిరుద్ధం

చట్టం నిషేధించింది

↓

అనుమతిస్తే ఏదైనా చట్టం నిబంధనలను భంగపరుస్తుంది

↓

మోసపూరితమైనది

↓

మరొకరి వ్యక్తికి లేదా ఆస్తికి హాని కలిగిస్తుంది/సూచిస్తుంది

↓

కోర్టు దీన్ని అనైతికంగా భావిస్తుంది

↓

కోర్టు దీన్ని ప్రజా విధానానికి వ్యతిరేకంగా భావిస్తుంది

↓

ఏ ఒక్క గ్రౌండ్ తీరినా — మొత్తం ఒప్పందం void

వ్యాపార నిర్బంధం — సెక్షన్ 27

ప్రాబ్లమ్ ప్రశ్నల్లో ఎక్కువగా కనిపించే గ్రౌండ్ సెక్షన్ 27 — ఎవరైనా చట్టబద్ధమైన వృత్తి, వ్యాపారం లేదా బిజినెస్ చేయకుండా నిర్బంధించే ప్రతి ఒప్పందం ఆ మేరకు void. ఒకే స్టాట్యూటరీ మినహాయింపు goodwill అమ్మకం — వ్యాపారం అమ్మేవాడు, కొనేవాడు (లేదా అతని నుండి హక్కు పొందినవారు) అదే వ్యాపారాన్ని అక్కడ కొనసాగించినంత కాలం, ఆ వ్యాపారానికి తగిన సహేతుక పరిమితుల్లో, సహేతుకమైన స్థానిక పరిమితుల్లో అదే వ్యాపారం చేయనని చెల్లుబాటుగా ఒప్పందం చేసుకోగలడు.

Madhub Chander v. Raj Coomar Doss, (1874) ILR 4 Cal 897 — పోటీలో ఉన్న ఇద్దరు దుకాణదారులు, ఒకరు మరొకరి నుండి డబ్బు తీసుకుని ఆ ప్రాంతంలో తన వ్యాపారాన్ని మూసేసి, అదే వ్యాపారం మళ్ళీ చేయకూడదని ఒప్పందం చేసుకున్నారు. ఇది కేవలం పాక్షిక నిర్బంధమే (ఒక ప్రాంతానికి పరిమితం) అయినప్పటికీ, సెక్షన్ 27 కింద ఒప్పందం void అని Calcutta High Court తీర్పు ఇచ్చింది. స్టాట్యూటరీ మినహాయింపు బయట "సహేతుకమైన" పాక్షిక నిర్బంధాలను అనుమతించే ఇంగ్లీష్ చట్టం కంటే భిన్నంగా, భారతీయ కోర్టులు సెక్షన్ 27ను కఠినంగా చదువుతాయి — గుర్తింపు పొందిన స్టాట్యూటరీ మినహాయింపులో పడకపోతే, ఎంత చిన్న నిర్బంధమైనా void.

Superintendence Company of India (P) Ltd. v. Krishan Murgai, AIR 1980 SC 1717 — ఒక ఉద్యోగి ఒప్పందం, ఉద్యోగం వదిలిన తర్వాత రెండేళ్లపాటు అదే వ్యాపారంలో పనిచేయకుండా నిషేధించింది. ఈ క్లాజ్ సెక్షన్ 27 కింద అసహేతుక వ్యాపార నిర్బంధంగా void అని సుప్రీం కోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది. ఉద్యోగం కొనసాగుతున్నప్పుడు మాత్రమే వర్తించే నిర్బంధం చెల్లుబాటు కావొచ్చు, కానీ వ్యక్తి ఉద్యోగం వదిలిన తర్వాతా కొనసాగే నిర్బంధం సాధారణంగా చెల్లదు.

తప్పకుండా తెలుసుకోవాలి

• సెక్షన్ 23: consideration/object చట్టం నిషేధించినది, చట్టాన్ని భంగపరిచేది, మోసపూరితమైనది, వ్యక్తికి/ఆస్తికి హాని కలిగించేది, అనైతికమైనది, లేదా ప్రజా విధానానికి వ్యతిరేకమైనది అయితే చట్టవిరుద్ధం — ప్రభావం: మొత్తం ఒప్పందం void.
• సెక్షన్ 26: మైనర్ కాకుండా ఎవరి పెళ్లికైనా నిర్బంధం విధించే ఒప్పందం void. సెక్షన్ 27: చట్టబద్ధమైన వ్యాపార నిర్బంధం void, goodwill అమ్మకంలో సహేతుక పరిమితి మినహా. సెక్షన్ 28: చట్టపరమైన హక్కులను అమలు చేసుకునే హక్కును పరిమితం చేసే ఒప్పందం void.
• Madhub Chander v. Raj Coomar Doss: భారతదేశంలో పాక్షిక వ్యాపార నిర్బంధం కూడా void — ఇంగ్లీష్ చట్టం "సహేతుకత" విధానం కంటే కఠినం.

తెలుసుకోవాలి

• ఉద్యోగం కొనసాగుతున్నప్పుడు మాత్రమే వర్తించే నిర్బంధ ఒప్పందం (ఇక్కడ ఉద్యోగంలో ఉండగా పోటీదారుడి కోసం పనిచేయకూడదు) సాధారణంగా చెల్లుబాటు అవుతుంది — Superintendence Company v. Krishan Murgaiలో లాగా ఉద్యోగం తర్వాతి నిర్బంధాలనే భారతీయ కోర్టులు రద్దు చేస్తాయి.
• "ప్రజా విధానానికి వ్యతిరేకం" అనే గ్రౌండ్ ఉద్దేశపూర్వకంగా విస్తృతం — కోర్టులు కాలక్రమేణా వివాహ దళారీ ఒప్పందాలు, న్యాయ ప్రక్రియకు అడ్డుపడే ఒప్పందాలు, శత్రు దేశంతో వ్యాపారం వంటి వాటిని void చేయడానికి దీన్ని ఉపయోగించాయి.

ఒక ఆచరణాత్మక ఉదాహరణ

ఒక ఉద్యోగి, రాజీనామా చేసిన తర్వాత ఐదేళ్లపాటు భారతదేశంలో ఎక్కడైనా పోటీ సంస్థలో పనిచేయకుండా నిషేధించే క్లాజ్‌పై సంతకం చేస్తాడు. అతను రాజీనామా చేసి రెండు నెలల్లో పోటీదారుడి వద్ద చేరతాడు; పాత యజమాని క్లాజ్‌ను అమలు చేయమని దావా వేస్తాడు. సెక్షన్ 27, Superintendence Company v. Krishan Murgai అన్వయిస్తే: ఇది ఉద్యోగం తర్వాతి నిర్బంధం, goodwill అమ్మకం పరిమితి కాదు, కాబట్టి ఒకే స్టాట్యూటరీ మినహాయింపు బయట పడుతుంది. క్లాజ్ నిర్బంధించే మేరకు void — పార్టీలు దాన్ని ఎలా రాసినా, ఏమి ఉద్దేశించినా, పాత యజమాని దాన్ని అమలు చేయలేడు.

త్వరిత రివిజన్ పాయింట్లు

• సెక్షన్ 23: ఆరు గ్రౌండ్లు consideration/objectను చట్టవిరుద్ధం చేస్తాయి — చట్టం నిషేధించడం, చట్టాన్ని భంగపరచడం, మోసపూరితం, వ్యక్తికి/ఆస్తికి హాని, అనైతికం, లేదా ప్రజా విధానానికి వ్యతిరేకం. ఏ ఒక్క గ్రౌండ్ అయినా మొత్తం ఒప్పందాన్ని void చేస్తుంది.
• సెక్షన్ 26: పెళ్లి నిర్బంధం (మైనర్ మినహా) void. సెక్షన్ 27: వ్యాపార నిర్బంధం void, goodwill అమ్మకంలో సహేతుక పరిమితి మినహా. సెక్షన్ 28: న్యాయ ప్రక్రియ నిర్బంధం void.
• Madhub Chander v. Raj Coomar Doss: భారతీయ చట్టం పాక్షిక వ్యాపార నిర్బంధాలను కూడా void చేస్తుంది, ఇంగ్లీష్ "సహేతుకత" పరీక్ష కంటే కఠినం.
• Superintendence Company v. Krishan Murgai: ఉద్యోగం తర్వాతి non-compete క్లాజులు సాధారణంగా void; ఉద్యోగం కొనసాగుతున్నప్పటి నిర్బంధాలు చెల్లుబాటు కావొచ్చు.