4. స్వేచ్ఛా సమ్మతి (Free Consent) మరియు అనుచిత ప్రభావం (Undue Influence)

ఇప్పటివరకూ యూనిట్ II పార్టీలకు ఒప్పందం చేసుకునే అనుమతి ఉందా అని అడిగింది. ఈ పోస్ట్ అదే ఒప్పందం గురించి వేరే ప్రశ్న అడుగుతుంది: ఇద్దరు పార్టీలకూ ఒప్పందం చేసుకునే సామర్థ్యం ఉన్నా, వారు నిజంగా స్వేచ్ఛగా అంగీకరించారా — లేదా ఒక పార్టీ "అవును" అనేది నిజమైన ఎంపిక వల్ల కాకుండా ఒత్తిడి లేదా తారుమారు వల్ల వచ్చిందా?

సమ్మతి vs. స్వేచ్ఛా సమ్మతి

సెక్షన్ 13 సమ్మతిని నిర్వచిస్తుంది: ఇద్దరు లేదా అంతకంటే ఎక్కువమంది వ్యక్తులు ఒకే విషయంపై ఒకే అర్థంలో అంగీకరించినప్పుడు వారు సమ్మతించారని అంటారు — consensus ad idem. కానీ కేవలం అంగీకరించడం సరిపోదు. సెక్షన్ 14 రెండో పొరను జోడిస్తుంది: coercion, undue influence, fraud, misrepresentation, mistake వల్ల కలిగినది కాకపోతేనే సమ్మతి స్వేచ్ఛగా ఉంటుంది. ఈ పోస్ట్ ఈ ఐదింటిలో మొదటి రెండింటినీ కవర్ చేస్తుంది; తర్వాతి పోస్ట్ fraud, misrepresentation, mistakeలను కలిపి కవర్ చేస్తుంది.

Coercion — సెక్షన్ 15

ఎవరైనా ఒక ఒప్పందం చేసుకునేలా చేయాలనే ఉద్దేశంతో, Bharatiya Nyaya Sanhita (లేదా పాత IPC) నిషేధించిన చర్యను చేయడం లేదా చేస్తానని బెదిరించడం, లేదా ఆస్తిని చట్టవిరుద్ధంగా నిర్బంధించడం లేదా నిర్బంధిస్తానని బెదిరించడం coercion.

Chikham Amiraju v. Chikham Seshamma, (1912) 16 IC 344 (Mad) — ఒక వ్యక్తి తన సోదరుడి పక్షాన విడుదల పత్రంపై సంతకం చేయకపోతే ఆత్మహత్య చేసుకుంటానని తన భార్య, కుమారుడిని బెదిరించాడు. ఆత్మహత్య బెదిరింపు (అప్పటి) IPC నిషేధించిన చర్య అయినందున అది coercion అని Madras High Court తీర్పు ఇచ్చింది — విడుదల పత్రం voidable అయింది.

తప్పకుండా తెలుసుకోవాలి

Coercionకు అది స్వయంగా చట్టవిరుద్ధమైన చర్య లేదా బెదిరింపు అవసరం — క్రిమినల్ చట్టం కింద నిషేధించిన చర్య, లేదా ఆస్తి చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధం.
coercion ఒప్పందం చేసుకునే వ్యక్తిపైనే ఉండాలని లేదు, మరొకరిపై (జీవిత భాగస్వామి, బంధువు) ఉన్నా చెల్లుతుంది — Chikham Amiraju చూపుతుంది.
ప్రభావం: బాధిత పార్టీ ఎంపికపై ఒప్పందం voidable అవుతుంది (సెక్షన్ 19).

Undue Influence — సెక్షన్ 16

Undue influence coercion కంటే స్వభావంలో వేరు — ఇక్కడ చట్టవిరుద్ధ చర్య లేదా బెదిరింపు ఉండదు, నమ్మకం లేదా ఆధిపత్యం ఉన్న స్థానాన్ని దుర్వినియోగం చేయడం మాత్రమే. సెక్షన్ 16(1) దీన్ని నిర్వచిస్తుంది: పార్టీల మధ్య సంబంధం ఒకరు మరొకరి ఇష్టాన్ని ఆధిపత్యం చేసేలా ఉండి, ఆ స్థానాన్ని అన్యాయమైన ప్రయోజనం పొందడానికి ఉపయోగించినప్పుడు ఒప్పందం undue influence ద్వారా కలిగినదని అంటారు. సెక్షన్ 16(2) ఎప్పుడు ఒక వ్యక్తి మరొకరి ఇష్టాన్ని ఆధిపత్యం చేసే స్థానంలో ఉన్నట్లు భావిస్తారో జాబితా చేస్తుంది — వాస్తవ లేదా స్పష్టమైన అధికారం ఉన్నప్పుడు (యజమాని-ఉద్యోగి, డాక్టర్-రోగి), fiduciary సంబంధం ఉన్నప్పుడు (సొలిసిటర్-క్లయింట్, ట్రస్టీ-లబ్ధిదారుడు), లేదా వయస్సు, అనారోగ్యం, మానసిక లేదా శారీరక బాధ వల్ల తాత్కాలికంగా లేదా శాశ్వతంగా మానసిక సామర్థ్యం ప్రభావితమైన వ్యక్తితో ఒప్పందం చేసుకున్నప్పుడు.

Raghunath Prasad v. Sarju Prasad, AIR 1924 PC 60 — అసాధారణంగా అధిక compound interest ఉన్న ఒక మనీలెండింగ్ వివాదంలో, Privy Council undue influenceకు స్థిరపడిన మూడు-దశల విధానాన్ని నిర్దేశించింది: మొదటిది, ఒక పార్టీ మరొకరి ఇష్టాన్ని ఆధిపత్యం చేసే స్థానంలో ఉందా; రెండోది, ఆ స్థానాన్ని అన్యాయమైన ప్రయోజనం పొందడానికి ఉపయోగించారా; మూడోది, ఆధిపత్య సంబంధం మరియు అసమంజసమైన లావాదేవీ చూపిన తర్వాత, undue influence ప్రేరేపించలేదని నిరూపించే భారం ఆధిపత్య పార్టీపై పడుతుంది.

తప్పకుండా తెలుసుకోవాలి

Undue influenceకు రెండూ అవసరం: (1) ఒక పార్టీ మరొకరి ఇష్టాన్ని ఆధిపత్యం చేయగల సంబంధం, (2) అన్యాయమైన ప్రయోజనం పొందడానికి ఆ ఆధిపత్యాన్ని నిజంగా ఉపయోగించడం.
ఆధిపత్యం + అసమంజసమైన లావాదేవీ చూపిన తర్వాత, నిరూపణ భారం ఆధిపత్య పార్టీపైకి మారుతుంది (Raghunath Prasad v. Sarju Prasad).
ప్రభావం: బాధిత పార్టీ ఎంపికపై ఒప్పందం voidable అవుతుంది (సెక్షన్ 19A).

తెలుసుకోవాలి

Coercion అపరిచితుడి నుండి కూడా రావొచ్చు; undue influenceకు, దాని స్వభావం ప్రకారం, నిజమైన ఒప్పంద పార్టీల మధ్య ముందుగా ఉన్న నమ్మక లేదా ఆధిపత్య సంబంధం అవసరం.
సాధారణ అసమాన బేరసారాల శక్తి వల్ల (పెద్ద కంపెనీ vs చిన్న విక్రేత) కఠినమైన బేరం మాత్రమే undue influence కాదు — సెక్షన్ 16కు నిజమైన ఆధిపత్య సంబంధం అవసరం, కేవలం ఆర్థిక అసమానత కాదు.

Coercion vs. Undue Influence — ఒక్క చూపులో

అంశం	Coercion (సెక్షన్ 15)	Undue Influence (సెక్షన్ 16)
స్వభావం	చట్టవిరుద్ధ చర్య లేదా బెదిరింపు	నమ్మక/ఆధిపత్య స్థానం దుర్వినియోగం
సంబంధం అవసరమా	అవసరం లేదు — అపరిచితుడి నుండి కూడా రావొచ్చు	అవును — మరొకరి ఇష్టంపై ఆధిపత్యం
క్రిమినల్ చట్టంతో సంబంధం	అవును — నిషేధించిన చర్య	లేదు — చర్య స్వయంగా చట్టబద్ధమే
ప్రభావం	Voidable (సెక్షన్ 19)	Voidable (సెక్షన్ 19A)

ఒక ఆచరణాత్మక ఉదాహరణ

వృద్ధుడు, తీవ్ర అనారోగ్యంతో ఉన్న ఒక రోగి తన వైద్యుడిపై పూర్తిగా ఆధారపడి ఉంటాడు. చికిత్స సమయంలో, రోగి బలహీనంగా, తన పరిస్థితి గురించి ఆందోళనతో ఉన్న సమయంలో, డాక్టర్ అతన్ని విలువైన ఆస్తిని తనకు గిఫ్ట్‌గా ఇవ్వమని ఒప్పిస్తాడు. ఇది సెక్షన్ 16(2)(c) కిందకే వస్తుంది — రోగి మానసిక, శారీరక బాధ వల్ల డాక్టర్‌కు ఆధిపత్య స్థానం ఉంటుంది. గిఫ్ట్ అన్యాయమైన ప్రయోజనమని చూపితే, తాను ఆధిపత్యాన్ని ఉపయోగించలేదని నిరూపించే భారం డాక్టర్‌పై పడుతుంది — ఆ నిరూపణ లేకపోతే, రోగి (లేదా అతని ఎస్టేట్) లావాదేవీని రద్దు చేయించుకోగలరు.

త్వరిత రివిజన్ పాయింట్లు

సెక్షన్ 13: సమ్మతి = ఒకే విషయంపై ఒకే అర్థంలో అంగీకరించడం. సెక్షన్ 14: coercion, undue influence, fraud, misrepresentation, mistake వల్ల కలిగినది కాకపోతేనే సమ్మతి స్వేచ్ఛగా ఉంటుంది.
Coercion (సెక్షన్ 15): చట్టవిరుద్ధ చర్య లేదా బెదిరింపు, లేదా ఆస్తి చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధం — Chikham Amiraju v. Chikham Seshamma (ఆత్మహత్య బెదిరింపు coercion).
Undue influence (సెక్షన్ 16): ఆధిపత్య సంబంధం, అన్యాయమైన ప్రయోజనం పొందడానికి ఉపయోగించడం — Raghunath Prasad v. Sarju Prasad మూడు-దశల పరీక్ష, నిరూపణ భారం మారే నియమాన్ని నిర్దేశిస్తుంది.
సెక్షన్ 16(2) కేటగిరీలు: వాస్తవ/స్పష్టమైన అధికారం, fiduciary సంబంధాలు, మానసిక/శారీరక బాధలో ఉన్న వ్యక్తితో ఒప్పందం.
రెండూ బాధిత పార్టీ ఎంపికపై ఒప్పందాన్ని voidable చేస్తాయి (సెక్షన్లు 19, 19A) — స్వయంచాలకంగా void చేయవు.