5. పరస్పర సమ్మతితో విడాకులు — సెక్షన్ 13-B మరియు వేచి ఉండే కాలం

సెక్షన్ 13-B ఇద్దరిలో ఎవరిపైనా తప్పు నిరూపించాల్సిన అవసరం లేకుండా హిందూ దంపతులు వివాహాన్ని ముగించుకోవడానికి అనుమతిస్తుంది — అయితే దీనికి రెండు వేర్వేరు వేచి ఉండే కాలాలు అడ్డుగా ఉంటాయి, వాటిని కలిపేయడం ఈ యూనిట్‌లో అత్యంత సాధారణ తప్పిదాలలో ఒకటి.

ఈ అంశం పరిష్కరించే సమస్య

విద్యార్థులు తరచుగా "పరస్పర సమ్మతి విడాకులు"ను ఒకే సాధారణ నియమంగా భావిస్తారు: ఇద్దరూ అంగీకరిస్తే, కోర్టు త్వరగా మంజూరు చేస్తుంది. వాస్తవానికి, రెండు వేర్వేరు చట్టబద్ధ వేచి ఉండే కాలాలు వర్తిస్తాయి, అవి పూర్తిగా వేర్వేరు ప్రయోజనాలను నెరవేరుస్తాయి, మరియు వాటిని కలిపేయడమే ఒక సాధారణ పరీక్ష సమస్య ప్రశ్న పరీక్షించేది. ఈ పోస్ట్ ఏదైనా విడాకుల పిటిషన్ దాఖలు చేయడంపై ఒక సంవత్సరం నిషేధాన్ని, సెక్షన్ 13-Bలో ప్రత్యేకంగా నిర్మించిన ఆరు నెలల విరామ కాలాన్ని వేరు చేస్తుంది, మరియు మధ్యలో ఒక జీవిత భాగస్వామి మనసు మార్చుకుంటే ఏమవుతుందో వివరిస్తుంది.

పరస్పర సమ్మతితో విడాకులు అంటే ఏమిటి?

ఇద్దరు జీవిత భాగస్వాములు ఒక సంవత్సరం లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కాలం వేరుగా జీవిస్తున్నారని, కలిసి జీవించలేకపోతున్నారని, వివాహాన్ని రద్దు చేయాలని పరస్పరం అంగీకరించారని చెప్పే కారణంపై సెక్షన్ 13-B ఇద్దరూ కలిసి పిటిషన్ దాఖలు చేయడానికి అనుమతిస్తుంది. సెక్షన్ 13 మాదిరిగా కాకుండా, ఇద్దరిలో ఎవరిపైనా వైవాహిక తప్పిదాన్ని నిరూపించాల్సిన అవసరం లేదు — విడిపోవాలనే వారి ఉమ్మడి నిర్ణయమే విడాకులకు ఆధారం.

రెండు-దశల విధానం

మొదటి మోషన్ నుండి డిక్రీ వరకు

మొదటి మోషన్

ఉమ్మడి పిటిషన్ దాఖలు

సెక్షన్ 13-B(1) కింద ఇద్దరు జీవిత భాగస్వాములు కలిసి పిటిషన్ దాఖలు చేస్తారు

విరామ కాలం

6 నుండి 18 నెలలు

ఈ సమయంలో ఇద్దరిలో ఎవరైనా సమ్మతిని ఉపసంహరించుకోవచ్చు

రెండో మోషన్

నిర్ధారణ & డిక్రీ

ఇద్దరూ సమ్మతిని పునరుద్ఘాటిస్తారు; కోర్టు డిక్రీ మంజూరు చేస్తుంది

వివాహం నుండి ఒక సంవత్సరం నిషేధం — సెక్షన్ 14

సెక్షన్ 14 వేరుగా, సెక్షన్ 13 లేదా సెక్షన్ 13-B కింద ఏ విడాకుల పిటిషన్‌నూ వివాహం జరిగిన ఒక సంవత్సరంలోపు సాధారణంగా దాఖలు చేయకూడదని నిర్దేశిస్తుంది. పిటిషనర్‌కు అసాధారణమైన కష్టం లేదా ప్రతివాది వైపు అసాధారణమైన దుష్ప్రవర్తన ఉందని చూపే దరఖాస్తుపై మాత్రమే కోర్టు ముందుగా పిటిషన్‌ను అనుమతించవచ్చు. ఈ నిషేధానికి దంపతుల సమ్మతితో ఎలాంటి సంబంధం లేదు; పూర్తిగా అంగీకరించే దంపతి కూడా ఆ అసాధారణ పరిస్థితులు తప్ప, వివాహం జరిగి ఒక సంవత్సరం గడిచేవరకు సెక్షన్ 13-B కింద దాఖలు చేయలేరు.

సమ్మతి ఉపసంహరణ — Sureshta Devi v. Om Prakash (1991)

Sureshta Devi v. Om Prakash (1991) — సెక్షన్ 13-B కింద పరస్పర సమ్మతి డిక్రీ నిజంగా వచ్చే వరకు కొనసాగాలని, కేవలం మొదటి మోషన్ దాఖలు చేసినప్పుడు మాత్రమే ఉంటే సరిపోదని సుప్రీంకోర్టు తెలిపింది. ఇద్దరిలో ఎవరైనా డిక్రీకి ముందు ఏ సమయంలోనైనా — రెండు మోషన్ల మధ్య ఆరు నుండి పద్దెనిమిది నెలల విరామంలో సహా — సమ్మతిని ఉపసంహరించుకుంటే, ఒకే పక్షం కొనసాగుతున్న ఇష్టం ఆధారంగా కోర్టు పరస్పర సమ్మతి విడాకుల డిక్రీని ఇవ్వదు.

విరామ కాలాన్ని రద్దు చేయడం — Amardeep Singh v. Harveen Kaur (2017)

Amardeep Singh v. Harveen Kaur (2017) — సెక్షన్ 13-B(2) కింద మొదటి, రెండో మోషన్ల మధ్య కనీస ఆరు నెలల వేచి ఉండే కాలం తప్పనిసరి కాదని, నిర్దేశకమైనది మాత్రమేనని సుప్రీంకోర్టు తెలిపింది. ఇతర అన్ని విషయాలు (భరణం, సంరక్షణ, ఆస్తి) నిజంగా పరిష్కరించబడి, రాజీ అవకాశం ఏమాత్రం లేకపోయి, దంపతులు ఇప్పటికే చట్టబద్ధమైన కాలం వేరుగా జీవించి ఉంటే, ఈ కేసును విచారిస్తున్న కోర్టు స్వయంగా ఈ వేచి ఉండే కాలాన్ని రద్దు చేయవచ్చు, ఇందుకోసం గతంలో అవసరమైనట్లుగా ఆర్టికల్ 142 కింద సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్లాల్సిన అవసరం లేదు.

రెండు వేచి ఉండే కాలాల మధ్య పోలిక

ఆధారం	సెక్షన్ 14 నిషేధం	సెక్షన్ 13-B(2) విరామ కాలం
ఏమి కొలుస్తుంది	వివాహం నుండి గడిచిన సమయం	ఒకే పిటిషన్‌లోని రెండు మోషన్ల మధ్య సమయం
వ్యవధి	వివాహం జరిగిన తేదీ నుండి ఒక సంవత్సరం	కనీసం 6 నెలలు, గరిష్టంగా 18 నెలలు
వర్తించేది	ప్రతి విడాకుల పిటిషన్ (సెక్షన్ 13, సెక్షన్ 13-B)	సెక్షన్ 13-B కింద పరస్పర సమ్మతి పిటిషన్లకు మాత్రమే
రద్దు చేయవచ్చా?	అసాధారణ కష్టం/దుష్ప్రవర్తన నిరూపిస్తేనే	అవును, Amardeep Singh ప్రకారం, రాజీ అసాధ్యమై, నిబంధనలు పరిష్కరించబడితే

తప్పనిసరిగా తెలుసుకోవాల్సినవి

• సెక్షన్ 13-Bకు అవసరమైనవి: ఒక సంవత్సరం లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కాలం వేరుగా జీవించడం, కలిసి జీవించలేకపోవడం, వివాహాన్ని రద్దు చేయాలని పరస్పర అంగీకారం.
• సెక్షన్ 14 వివాహం జరిగిన ఒక సంవత్సరంలోపు ఏ విడాకుల పిటిషన్‌నూ (దోష ఆధారితమైనా, పరస్పర సమ్మతి అయినా) దాఖలు చేయకుండా నిషేధిస్తుంది.
• సమ్మతి డిక్రీ వచ్చేవరకు కొనసాగాలి — ఇద్దరిలో ఎవరైనా దానికి ముందు ఎప్పుడైనా ఉపసంహరించుకోవచ్చు (Sureshta Devi).

తెలుసుకుంటే మంచిది

• మొదటి, రెండో మోషన్ల మధ్య ఆరు నుండి పద్దెనిమిది నెలల విరామం వివాహాన్ని చివరకు రద్దు చేసేముందు నిజమైన రాజీ అవకాశం ఇవ్వడానికే ఉద్దేశించబడింది.
• Amardeep Singh v. Harveen Kaur (2017) రాజీ స్పష్టంగా అసాధ్యమైనప్పుడు ట్రయల్ కోర్టు స్వయంగా ఆ విరామాన్ని రద్దు చేయడానికి అనుమతిస్తుంది, గతంలో ఇలాంటి రద్దు కోసం ఆర్టికల్ 142 కింద ప్రత్యేక సుప్రీంకోర్టు ఆదేశం అవసరమనే పద్ధతిని మార్చింది.
• సెక్షన్ 13-B కింద "వేరుగా జీవించడం" అంటే తప్పనిసరిగా వేర్వేరు ఇళ్లలో జీవించడం కానవసరం లేదు — ఇద్దరూ భార్యాభర్తలుగా జీవించడం లేదని అంగీకరిస్తే, అదే ఇంట్లో ఉన్నా వైవాహిక బాధ్యతలను పంచుకోకపోవడాన్ని కూడా ఇది సూచించవచ్చు.

ఆచరణాత్మక ఉదాహరణ

A మరియు B అనే హిందూ భార్యాభర్తలు తమ వివాహం జరిగిన ఆరు నెలలలోపు పరస్పరం విడాకులు తీసుకోవాలని అంగీకరించి సెక్షన్ 13-B కింద కలిసి కోర్టును ఆశ్రయిస్తారు. వారి పిటిషన్‌ను ఈ దశలో స్వీకరించలేరు — సెక్షన్ 14 ప్రకారం, తమకు అసాధారణమైన కష్టం లేదా అవతలి వ్యక్తి వైపు అసాధారణమైన దుష్ప్రవర్తన ఉందని చూపనంత వరకు, వివాహం జరిగిన ఒక సంవత్సరం గడిచేలోపు సెక్షన్ 13-B సహా ఏ విడాకుల పిటిషన్‌నూ దాఖలు చేయకూడదు, మరియు కేవలం పరస్పర అంగీకారం మాత్రమే దీన్ని నిరూపించదు. వారు వివాహం జరిగి ఒక సంవత్సరం గడిచేవరకు వేచి ఉండాలి.

త్వరిత పునశ్చరణ అంశాలు

• సెక్షన్ 13-B — పరస్పర సమ్మతి విడాకులు: 1+ సంవత్సరం వేరుగా జీవించడం, కలిసి జీవించలేకపోవడం, రద్దు చేయాలని పరస్పర అంగీకారం.
• రెండు-దశల విధానం: మొదటి మోషన్, తర్వాత 6–18 నెలల విరామం, తర్వాత రెండో మోషన్, డిక్రీ.
• సెక్షన్ 14 — వివాహం తేదీ నుండి ఏ విడాకుల పిటిషన్‌నూ దాఖలు చేయకుండా వేరుగా ఒక సంవత్సరం నిషేధం.
• Sureshta Devi v. Om Prakash (1991): సమ్మతి డిక్రీ వచ్చేవరకు కొనసాగాలి; ఇద్దరిలో ఎవరైనా దానికి ముందు ఉపసంహరించుకోవచ్చు.
• Amardeep Singh v. Harveen Kaur (2017): 6 నెలల విరామ కాలం నిర్దేశకమైనది, ట్రయల్ కోర్టు స్వయంగా రద్దు చేయవచ్చు.